પૌરાણિક વંશાવલી

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

ઋષિઓ અને દેવતાઓ સૃષ્ટિમાં ધર્મપ્રવાહને આગળ વધારનાર છે; અને પુરાણોમાં વર્ણવાતી તેમની વંશપરંપરાઓ ભારતીય સંસ્કૃતિની કીર્તિ અને અખંડ પરંપરાના આધારરૂપ છે.


હિંદુ સંસ્કૃતિમાં ઋષિ-મુનિઓ અને દેવતાઓની પરંપરા માત્ર ધાર્મિક કથા નથી, પરંતુ માનવજાતિના આધ્યાત્મિક, નૈતિક, વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસનું દિવ્ય વારસો છે. બ્રહ્માથી પ્રગટ થયેલા મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, વશિષ્ઠ, ભૃગુ, કશ્યપ વગેરે મહર્ષિઓએ વેદજ્ઞાનનું સંવર્ધન કર્યું, ઉપનિષદો, સ્મૃતિઓ, યજ્ઞવિધિઓ, આયુર્વેદ, જ્યોતિષ, યોગ અને ધર્મશાસ્ત્રો દ્વારા જીવનને સંસ્કારિત બનાવ્યું. દેવતાઓ પ્રકૃતિ અને બ્રહ્માંડની દિવ્ય શક્તિઓના પ્રતીક તરીકે માનવામાં આવ્યા—ઇન્દ્ર શક્તિના, અગ્નિ યજ્ઞના, સૂર્ય પ્રકાશ અને ચેતનાના, સરસ્વતી જ્ઞાનના, તેમજ વિષ્ણુ-શિવ-શક્તિ સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારના તત્ત્વરૂપ છે. આ સમગ્ર ઋષિ-દેવ પરંપરાનો મૂળ સંદેશ એ છે કે મનુષ્ય આત્મશુદ્ધિ, તપ, સત્ય, કરુણા અને જ્ઞાન દ્વારા પરમ સત્યને પામી શકે છે અને “વસુધૈવ કુટુંબકમ્”ના ભાવથી સમગ્ર વિશ્વને એક પરિવાર સમજી ધર્મમય જીવન જીવવું જોઈએ.


  1. બ્રહ્માજી વંશાવળી
  2. કૃપાચાર્યની વંશાવળી
  3. ભગવાન પરશુરામની વંશાવળી
  4. અંગિરા વંશ
  5. મનુઓ, પ્રજાપતિઓ અને અન્ય ઋષી વંશાવળી
  6. સ્ત્રી ઋષિકાઓ વંશાવળી
  7. સ્વાયંભુવ મનુ વંશાવળી
  8. નવગ્રહ વંશાવલી  
  9. ભગવાન સૂર્યનો પરિવાર
  10. ગરુડ ના વંશજો [માર્કંડેય પુરાણ]
  11. મહાભારત સમયની વંશાવલી
  12. કૃષ્ણ પાંડવ વંશાવલી 
  13. શ્રીમદ ભાગવત વંશાવલી વૃક્ષ 

બ્રહ્માજી વંશાવળી

BrahmaDakshDharmaVasuVishwakarma

કૃપાચાર્યની વંશાવળી

                           બ્રહ્મા
                              │
                           ગૌતમ
                              │
                         શરદ્વાન
                              │
             ┌────────────────┴────────────────┐
             │                                 │
        કૃપાચાર્ય                                કૃપી
                                               │
                                               │
                                          દ્રોણાચાર્ય
                                               │
                                          અશ્વત્થામા

ભગવાન પરશુરામની વંશાવળી

                            બ્રહ્મા
                              │
                             ભૃગુ
                              │
                            ઋચીક
                              │
                           જમદગ્નિ
                              │
                           પરશુરામ

અંગિરા વંશ

પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ નોંધ: એક મહત્વની શાસ્ત્રીય મર્યાદા સમજવી જરૂરી છે. એક જ “ભારદ્વાજ વંશ” નથી. શાસ્ત્રોમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ અલગ ભારદ્વાજ પરંપરાઓ જોવા મળે છે:

  1. વૈદિક ઋષિ ભારદ્વાજ (આંગિરસ-બાર્હસ્પત્ય).
  2. મહાભારતના Dronaના પિતા ભારદ્વાજ.
  3. ભારદ્વાજ ગોત્રની અનેક શાખાઓ, જેમાં હજારો ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણ કુળોનો સમાવેશ થાય છે.
બ્રહ્મા
અંગિરા x શ્રદ્ધા (એક પરંપરા પ્રમાણે)
│ │
│ ├── ઉતથ્ય (મહાન વૈદિક ઋષિ) x મમતા
| ├── સંવર્ત |
| ├── સિનીવાલી દીર્ઘતમસ
| ├── કુહૂ
| ├── રાકા
| ├── અનુમતિ
| |
| | (દેવગુરુ)
| ├── બૃહસ્પતિ x શુભા (તેમનાથી વિવિધ અગ્નિદેવો અને પુત્રીઓનો જન્મ થયો)
| |
| x તારા x ચંદ્ર (દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ થવાની સ્થિતિ. તારાનું અપહરણ કર્યું. પુત્ર બુધ થયો)
| | |
| | બુધ x ઇલા
| | |
| | પુરુરવા (ચંદ્રવંશના પ્રથમ માનવ રાજા)
| | |
| | આયુ (ચંદ્રવંશવંશ આગળ વધારનાર રાજા)
| | |
| | નહુષ (થોડા સમય માટે દેવરાજ ઇન્દ્રના સ્થાન સુધી પહોંચનાર રાજા)
| | |
| | યયાતિ (ચંદ્રવંશને પાંચ મુખ્ય શાખાઓમાં વહેંચનાર રાજા)
| | ├──યદુ (યદુવંશ)
| | | |
| | | ├── ક્રોશ્ટા
| | | | └── વૃષ્ણિ
│ | | | └── અંધક
| | | | └── વસુદેવ
| | | | ├── બળરામ
│ | | | ├── શ્રીકૃષ્ણ
│ | | | └── સુભદ્રા
│ | | |
| | | └── યદુવંશની અન્ય શાખાઓ
| | ├──પુરુ (કુરુવંશ)
| | | └─જનમેજય
| | | └─પ્રાચીનવાન
| | | └─પ્રવીર
| | | └─માનસ્યુ
| | | └─ભરત
| | | └─સુહોત્ર
| | | └─હસ્તી
| | | └─કુરુ
| | | └─શાંતનુ x ગંગા
| | | ├── ભીષ્મ (અંબિકા/અંબાલિકા સાથે લગ્ન ન કર્યા)
| | | └── વિચિત્રવીર્ય
| | | ├── ધૃતરાષ્ટ્ર → કૌરવ (દુર્યોધન વગેરે)
| | | └── પાંડુ → પાંડવ (યુધિષ્ઠિર, ભીમ, અર્જુન વગેરે)
| | ├──તુર્વસુ
| | | └──કેટલીક શાખાઓ
| | | │
| | | └── વિદેશી રાજ્યો સાથે સંબંધ (યવન/મ્લેચ્છ પશ્ચિમી દેશો સંદર્ભ)
| | ├──અનુ
| | ├──શૂરસેન
| | | └──મધ્ય ભારતની કેટલીક જનજાતિઓ (મદ્ર/અનુ જનપદો)
| | └──દ્રુહ્યુ
| | └──ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશા તરફ વિસર્જન
| | └──કેટલીક પરંપરાઓમાં બહારના પ્રદેશોમાં વસવાટ
| |
| x વૈદિક ગોત્ર પરંપરા પ્રમાણે બૃહસ્પતિના પુત્ર ભારદ્વાજ ની માતા નો ઉલ્લેખ નથી.
| ભારદ્વાજ x ઘૃતાચી (અપ્સરા જોઈ વીર્યસ્ખલન)
│ │
│ │
│ | ગૌતમ ઋષિ
│ | |
│ | શરદ્વાન x જનપદી (અપ્સરા જોઈ વીર્યસ્ખલન)
│ | |
| | (કૃપ અને કૃપી જોડિયા સંતાન)
│ | _______________|_______________
│ | | |
| └── દ્રોણ (દ્રોણ પાત્રમાંથી જન્મ) x કૃપી કૃપાચાર્ય
| | | (બ્રાહ્મણ તેજ,નિષ્પક્ષતા,ધર્મજ્ઞાન થી ચિરંજીવી).
| | └── અશ્વત્થામા (શ્રી કૃષ્ણ શ્રાપિત ચિરંજીવી)
| |
| ├── (અન્ય પત્નીઓનો ઉલ્લેખ વિવિધ ગ્રંથોમાં)
| ઋષિ ભારદ્વાજના અન્ય પુત્રો
| ├── સુહોત્ર
| ├── સુનહોત્ર
| ├── નર
| ├── ગર્ગ (કેટલીક શાખાઓમાં)
| └── અન્ય ભારદ્વાજ શાખાઓ
|
|

મનુઓ, પ્રજાપતિઓ અને અન્ય ઋષી વંશાવળી

ManuPrajapatiRishi

સ્ત્રી ઋષિકાઓ વંશાવળી


સ્વાયંભુવ મનુ વંશાવળી

manvantarvansh


નવગ્રહ વંશાવલી  

[બ્રહ્માંડપુરાણોક્ત નવગ્રહ પીડાહાર સ્તોત્ર, વેદ વ્યાસ વિરચિત ગ્રહાભિવંદન,  મત્સ્યપુરાણોકત નવગ્રહ સ્વરૂપ]

PlanetsTree


ભગવાન સૂર્યનો પરિવાર

[સૂર્ય પુરાણ, ભવિષ્ય પુરાણ, અગ્નિપુરાણ, વિશ્વકર્માપુરાણ]

surya

 


ગરુડ ના વંશજો [માર્કંડેય પુરાણ]

GarudVanshavali

મહાભારત સમયની વંશાવલી


MahabharatFamilyTree

ભગવાન વેદવ્યાસે, એમને કરેલ વિનંતીને આદર આપીને – 
1. અંબિકા સાથે વિનિયોગ કર્યો અને ધૃતરાષ્ટ્ર જન્મ્યા જે જન્મે આંધળા હતા કારણ વ્યાસજી ને પ્રથમ વાર જોઈ અંબિકાના નેત્રો બંધ થઇ ગયા
2. અંબાલિકા સાથે વિનિયોગ કર્યો અને પાંડુ જન્મ્યા જે પાંડુ રોગી થયા કારણ વ્યાસજીને જોઈ અંબાલિકાનું મુખ પીળું પડી ગયું.
3. એક પવિત્ર દાસી સાથે વિનિયોગ કર્યો અને મહાત્મા વિદુર જન્મ્યા જે નિરોગી હતા કારણ દાસી ભગવાન વેદવ્યાસને જોઈ તેમના તેજથી પ્રભાવિત થઇ.
તે ઉપરાંત વ્યાસજીએ સૂત પુરાણી લોમહર્ષણ સાથે પણ વિનિયોગ કરેલ જેથી દાનવોના રાજા ઉગ્રશ્રવાઃ જન્મ્યા

મહાભારતના તમામ પાત્રોની સંપૂર્ણ વંશાવળી (ચંદ્રવંશ, કુરુવંશ, યદુવંશ, નાગવંશ, રાક્ષસવંશ, પંચાલ, મત્સ્ય, મગધ, ગાંધાર વગેરે સહિત) હજારો પાત્રો સુધી પહોંચે છે

બ્રહ્મા
અત્રિ
ચંદ્ર
બુધ
પુરુરવા
આયુ
નહુષ
યયાતિ
├── યદુ
│ │
│ └── યદુવંશ
│ │
│ ...
│ │
│ શૂરસેન
│ │
│ ├── વસુદેવ
│ │ ├── બળરામ
│ │ ├── શ્રીકૃષ્ણ
│ │ ├── સુભદ્રા
│ │ └── અન્ય પુત્રો
│ │
│ └── પૃથા (કુંતી)
└── પુરુ
જનમેજય
...
ભરત
...
હસ્તી
કુરુ
...
પ્રતીપ
├── દેવાપિ
├── બાહ્લિક
│ │
│ └── સોમદત્ત
│ │
│ ├── ભૂરિશ્રવા
│ ├── ભૂરિ
│ └── શલ
└── શાંતનુ
├── ગંગા
│ │
│ └── ભીષ્મ
└── સત્યવતી
├── ચિત્રાંગદ
└── વિચિત્રવીર્ય
├── અંબિકા
│ │
│ └── ધૃતરાષ્ટ્ર
│ │
│ ├── ગાંધારી
│ │ │
│ │ ├── દુર્યોધન
│ │ ├── દુઃશાસન
│ │ ├── વિકર્ણ
│ │ ├── દુશલા
│ │ └── અન્ય ૯૬ કૌરવો
│ │
│ └── વૈશ્ય દાસી
│ │
│ └── યુયુત્સુ
├── અંબાલિકા
│ │
│ └── પાંડુ
│ │
│ ├── કુંતી
│ │ │
│ │ ├── યુધિષ્ઠિર
│ │ ├── ભીમ
│ │ ├── અર્જુન
│ │ └── કર્ણ
│ │
│ └── માદ્રી
│ │
│ ├── નકુલ
│ └── સહદેવ
└── દાસી
└── વિદુર
પાંડવો
├── યુધિષ્ઠિર + દ્રૌપદી
│ └── પ્રતિવિંધ્ય
├── ભીમ
│ ├── દ્રૌપદી
│ │ └── સુતસોમ
│ ├── હિડિમ્બા
│ │ └── ઘટોત્કચ
│ │ └── બર્બરિક
│ └── વલંધરા
│ └── સર્વગ
├── અર્જુન
│ ├── દ્રૌપદી
│ │ └── શ્રુતકીર્તિ
│ ├── સુભદ્રા
│ │ └── અભિમન્યુ
│ │ └── પરીક્ષિત
│ │ └── જનમેજય
│ ├── ઉલૂપી
│ │ └── ઇરાવાન
│ └── ચિત્રાંગદા
│ └── બભ્રુવાહન
├── નકુલ
│ ├── દ્રૌપદી
│ │ └── શતાનિક
│ └── કરેણુમતી
│ └── નિરમિત્ર
└── સહદેવ
├── દ્રૌપદી
│ └── શ્રુતકર્મા
└── વિજયા
└── સુહોત્ર
શ્રીકૃષ્ણ
├── રુક્મિણી
│ └── પ્રદ્યુમ્ન
│ └── અનિરુદ્ધ
│ └── વજ્ર
├── સત્યભામા
├── જાંબવતી
│ └── સાંબ
├── કાલિન્દી
├── મિત્રવિંદા
├── નાગ્નજિતિ
├── ભદ્રા
└── લક્ષ્મણા

કૃષ્ણ પાંડવ વંશાવલી 

KrishnaPandav

શ્રીમદ ભાગવત વંશાવલી વૃક્ષ 

bhaagvatvanshvruksh

હિંદુ પુરાણોમાં વર્ણવાતી વંશાવલીઓ (વંશ-પરંપરા) માત્ર રાજાઓ કે કુટુંબોની યાદી નથી, પરંતુ સૃષ્ટિના આરંભથી ધર્મ, સંસ્કૃતિ, જ્ઞાન અને રાજધર્મ કેવી રીતે પેઢીદર પેઢી વહેતા રહ્યા તેનો જીવંત ઇતિહાસ છે. બ્રહ્માથી શરૂ થયેલી દેવ, ઋષિ, મનુ, ચંદ્રવંશ અને સૂર્યવંશ જેવી પરંપરાઓ દ્વારા પુરાણો બતાવે છે કે મહાન રાજાઓ, અવતારો, ઋષિઓ અને આચાર્યો એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા હતા. આ વંશાવલીઓમાં માત્ર જન્મક્રમ નહિ, પરંતુ દરેક પેઢીના કર્તવ્ય, ગુણ, તપ, યજ્ઞ, ધર્મરક્ષણ અને અધર્મ સામેના સંઘર્ષનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. તેથી પુરાણોની વંશાવલી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઐતિહાસિક સ્મૃતિ, આધ્યાત્મિક પરંપરા અને ધાર્મિક સતતતાનું અગત્યનું સાધન માનવામાં આવે છે.


ચાલો પ્રાચીન ભારતના પૂર્વજોની વંશાવલી જાણીએ અને આપણી સંતાનોને તથા મિત્રોને પણ જણાવીએ 



3 thoughts on “પૌરાણિક વંશાવલી

Leave a comment