कलानां शक्तिरद्भुता स्वभावाद् साध्यते नृणाम् । देवकृपाविना नैव सिद्धिः पूर्णा प्रजायते ॥
गीतवाद्यनृत्याद्या वास्तुशिल्पादिकाः कलाः । भारते विकसिताः पूर्वं लोकशिक्षाप्रदीपिकाः ॥

કળાઓ અદભુત શક્તિરૂપ છે. મનુષ્ય પોતાના સ્વભાવ અનુસાર તેને સાધી શકે છે, પરંતુ દેવકૃપા વિના પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી. ગીત, વાદ્ય, નૃત્ય, સ્થાપત્ય, શિલ્પ વગેરે કલાઓ પ્રાચીન ભારતમાં અત્યંત વિકસેલી હતી અને સમગ્ર લોકશિક્ષાનું પ્રકાશરૂપ બની હતી.

કલા એટલે અદભુત શક્તિ. સ્વભાવાનુંકૂળ આ શક્તિઓ સાધ્ય કરી શકાય છે પણ દેવની કૃપા હોવી તે પ્રાધાન્ય છે.

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पनचमम ||

મનુષ્યનું શરીર તે અધિષ્ઠાન કહેવાય; સ્વભાવગત અહંકાર તે કર્તા છે; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ એ કારણો (સાથનો) છે; ખરેખર તો પ્રાણની ચેષ્ટાઓ અને પાંચમું દૈવ મળીને કાર્યની સિધ્ધિ થાય છે. [ગીતા]

ક્રમ	કલા	વિસ્તૃત વર્ણન
1	મણિભૂમિકા કર્મ	ઋતુ, દિશા, જમીનના સ્વભાવ અને જરૂરિયાત મુજબ ગૃહ, મહેલ, મંડપ વગેરેનું આયોજન અને નિર્માણ કરવાની કળા.
2	તક્ષ્ણ	લાકડું, પથ્થર વગેરેમાંથી ઉપયોગી વસ્તુઓ, દરવાજા, સ્તંભ, ફર્નિચર વગેરે બનાવવાની સુથારી અને કડિયાકામની કળા.
3	સ્થાપત્ય	વાસ્તુશાસ્ત્ર, નગરયોજના, મંદિરો, ગૃહો અને અન્ય ઇમારતોના વૈજ્ઞાનિક અને કલાત્મક નિર્માણનું જ્ઞાન.
4	કર્ણપત્રભંગ	કાનના આભૂષણો તથા વિવિધ અલંકારોની રચના અને ઘડતર કરવાની કળા.
5	ભૂષણ યોજના	શરીર, વસ્ત્ર અને પ્રસંગ અનુસાર યોગ્ય આભૂષણોનું આયોજન અને સંયોજન કરવાની કળા.
6	રૂપ્ય-રત્ન પરીક્ષા	સોનું, ચાંદી, હીરા, મોતી તથા અન્ય રત્નોની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તા પારખવાની કળા.
7	મણિરાગ જ્ઞાન	વિવિધ રત્નોના રંગ, તેજ, ગુણ અને પ્રભાવનું જ્ઞાન.
8	ધાતુવાદ	ધાતુઓને ગાળવી, શુદ્ધ કરવી, મિશ્રધાતુઓ બનાવવી તથા સાધનો તૈયાર કરવાની કળા.
9	આકારજ્ઞાન	ખાણો અને ભૂસ્તરમાંથી ધાતુઓ તથા ખનિજો શોધવાની વિદ્યા.
10	વિશેષ કચ્છેદ્ય	વિવિધ ઢાંચા, સંચા, નમૂનાઓ અથવા આકૃતિઓ બનાવવાની કળા.
11	ગંધયુક્તિ	સુગંધિત દ્રવ્યો, અત્તર, ધૂપ, ચંદન વગેરે બનાવવાની કળા.
12	યંત્રમાતૃકા	વિવિધ યાંત્રિક સાધનો, ઉપકરણો અને યંત્રોની રચના અને ઉપયોગનું જ્ઞાન.
13	આલેખ	ચિત્રકામ, રેખાંકન અને કલ્પનાને દૃશ્ય સ્વરૂપ આપવાની કળા.
14	પટ્ટિકા-વેત્રગણ-વિકલ્પ	દોરી, વાંસ, નેતર વગેરે વડે ચટાઈ, ટોપલા, જાળીઓ અને વિવિધ રચનાઓ બનાવવાની કળા.
15	સૂચીકર્મ	કપડાં સીવવા, વસ્ત્રોની મરામત અને દરજીકામ કરવાની કળા.
16	સૂત્રકર્મ	ભરતકામ, કસીદાકામ અને દોરા વડે શોભાત્મક રચનાઓ બનાવવાની કળા.
17	ચિત્રશાકા પૂપભક્ષ્ય વિકારક્રિયા	વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ, મીઠાઈઓ, શાકભાજી અને ભોજન બનાવવાની રસોઈકળા.
18	પાનક-રસ-રાગાસવ યોજના	શરબત, આસવ, અર્ક, રસ અને પીણાં બનાવવાની કળા.
19	તાંડુલ-કુસુમાવલિ વિકાર	ચોખા, રંગોળી, ફૂલ વગેરે વડે શોભાત્મક મંડળ અને ચોક બનાવવાની કળા.
20	પુષ્પાસ્તરણ	ફૂલોની સજાવટ, તોરણ, મંડપ અને પુષ્પશૈયા બનાવવાની કળા.
21	દશનવસાંગરાગ	દાંત, શરીર અને વસ્ત્રોને સુંદર અને આકર્ષક બનાવવાના ઉપાયોનું જ્ઞાન.
22	શયનરચના	પલંગ, શય્યા અને આરામસ્થાનને સુવ્યવસ્થિત રીતે તૈયાર કરવાની કળા.
23	ઉદાક્ઘાત	સુગંધિત જળ, ગુલાબજળ વગેરેનો યોગ્ય ઉપયોગ અને છંટકાવ કરવાની કળા.
24	માલ્યગ્રંથન વિકલ્પ	ફૂલમાળા, હાર અને પૂજાસામગ્રી બનાવવાની કળા.
25	કેશશેખરાપીડ યોજના	વાળની સજાવટ, ગૂંથણી અને ફૂલો વડે અલંકાર કરવાની કળા.
26	નેપથ્યયોગ	પ્રસંગ, ઋતુ અને પરિસ્થિતિ અનુસાર વસ્ત્ર અને આભૂષણ ધારણ કરવાની કળા.
27	કૌચમારયોગ	સૌંદર્યવર્ધન, શૃંગાર અને રૂપસંવર્ધનની કળા.
28	ઉત્સાદન	શરીરચર્ચા, મલિશ, ઉબટન અને આરોગ્યવર્ધક ઉપચાર કરવાની કળા.
29	કેશમાર્જન	વાળની સંભાળ, તેલમસાજ અને શૃંગારની કળા.
30	વસ્ત્રગોપન	વસ્ત્રોની જાળવણી, સંગ્રહ અને સુરક્ષા કરવાની કળા.
31	બાળક્રીડાકર્મ	બાળકોના ઉછેર, શિક્ષણ અને મનોરંજનનું જ્ઞાન.
32	ચિત્રયોગ	રૂપાંતરણ, મેકઅપ, વેશપરિવર્તન અને દેખાવમાં ફેરફાર કરવાની કળા.
33	ઇન્દ્રજાલ	જાદુ, ભ્રમ અને આશ્ચર્યજનક પ્રયોગો કરવાની કળા.
34	હસ્તલાઘવ	હાથચાલાકી, ચપળતા અને કુશળ પ્રયોગો કરવાની કળા.
35	વૃક્ષાયુર્વેદયોગ	વૃક્ષારોપણ, ખેતી, ઔષધીય છોડ અને બાગાયતનું જ્ઞાન.
36	મેષ-કુકકુટ-લાવક યુદ્ધ	પશુ-પક્ષીઓની તાલીમ અને તેમની સ્પર્ધાઓનું આયોજન.
37	શુકસારિકા આલાપન	પોપટ, મેના વગેરે પક્ષીઓને બોલતા શીખવવાની કળા.
38	છલીતકયોગ	વ્યૂહરચના, કૌશલ્યપૂર્ણ યુક્તિ અને ધૂર્તતાની સમજ.
39	દ્યુત વિશેષ	જુગાર, રમતગમત અને સંભાવના આધારિત રમતોનું જ્ઞાન.
40	આકર્ષણ ક્રીડા	પાસા, ચોપાટ જેવી રમતો રમવાની કુશળતા.
41	વૈજયિકી વિદ્યા	યુદ્ધકલા, શસ્ત્રવિદ્યા અને વિજયપ્રાપ્તિની વ્યૂહરચનાઓ.
42	ગીત	ગાયનકલા, સ્વર, રાગ અને સંગીતનું જ્ઞાન.
43	વાદ્ય	સંગીતનાં વાદ્યો વગાડવાની કળા.
44	નૃત્ય	તાલ, લય અને ભાવ સાથે નૃત્ય કરવાની કળા.
45	નાટ્ય	અભિનય, નાટક અને પાત્રચિત્રણની કળા.
46	ઉદકવાદ્ય	જલતરંગ અને પાણી આધારિત વાદ્યો વગાડવાની કળા.
47	નાટીકાખ્યાયિકા દર્શન	રંગમંચ, દૃશ્યરચના અને નાટ્યપ્રસ્તુતિનું આયોજન.
48	પ્રહેલિકા	કોયડા, બુદ્ધિપ્રશ્નો અને રહસ્યમય પ્રશ્નો રચવાની કળા.
49	પ્રતિમાલા	અંત્યાક્ષરી અને શબ્દશૃંખલા જેવી રમતોની કળા.
50	દુર્વાચકયોગ	કઠિન શબ્દો, ગુઢ અર્થો અને ભાષાના સૂક્ષ્મ અર્થ સમજવાની કળા.
51	પુસ્તકવાચન	સ્પષ્ટ, અસરકારક અને ભાવપૂર્ણ વાંચનની કળા.
52	કાવ્યસમસ્યાપૂર્તિ	આપેલી પંક્તિ અથવા સમસ્યાને પૂર્ણ કરીને કાવ્ય રચવાની કળા.
53	તર્કમર્મ	વાદ-વિવાદ, તર્કશાસ્ત્ર અને દલીલની કળા.
54	અક્ષરમુષ્ટિકા કથન	સંકેતો, હસ્તમુદ્રાઓ અથવા ગુપ્ત ચિહ્નો દ્વારા સંવાદ કરવાની કળા.
55	મ્લેચ્છિતકલા વિકલ્પ	વિદેશી ભાષાઓ, ગુપ્ત લિપિઓ અને સંકેતલેખનનું જ્ઞાન.
56	દેશી ભાષા જ્ઞાન	વિવિધ પ્રાદેશિક ભાષાઓ અને બોલીઓનું જ્ઞાન.
57	પુષ્પશકટિ નિમિત્ત જ્ઞાન	કુદરતી સંકેતો, હવામાન અને નિમિત્તો પરથી અનુમાન કરવાની કળા.
58	ધારણ માતૃકા	સ્મરણશક્તિ, કંઠસ્થતા અને યાદ રાખવાની વિશેષ પદ્ધતિઓ.
59	પાઠ્ય	સાંભળેલી વાતને યથાર્થ રીતે પુનરાવર્તિત કરવાની કળા.
60	માનસી કાવ્યક્રિયા	મનમાં તરત જ કાવ્ય રચી બોલવાની કળા.
61	ક્રિયાવિકલ્પ	એક કાર્યને અનેક રીતે કરવાની સર્જનાત્મક કુશળતા.
62	અભિધાન કોશ	શબ્દભંડોળ, છંદ, કાવ્યશાસ્ત્ર અને કોશવિદ્યા.
63	વૈનાયકી વિદ્યા	શિષ્ટાચાર, વિનય, સભ્ય વ્યવહાર અને સંવાદકલા.
64	વૈતાલિકી વિદ્યા	ગાન, વાદન, કથન, નાડીજ્ઞાન, ન્યાય, તરવાની કળા વગેરે અનેક સહાયક વિદ્યાઓનું સંયુક્ત જ્ઞાન.

ચોસઠ કલાઓનું વિસ્તૃત વિવેચન

ભાગ – ૧ : શિલ્પ, સ્થાપત્ય અને ધાતુવિદ્યા

૧. મણિભૂમિકા કર્મ (मणिभूमिका कर्म)

અર્થ

“મણિ” એટલે ઉત્તમ અથવા મૂલ્યવાન અને “ભૂમિકા” એટલે ભૂમિ. આ કલા ઉત્તમ ભૂમિની પસંદગી અને તેના ઉપર યોગ્ય નિર્માણ કરવાની વિદ્યા છે.

શું શીખવાતું હતું?

જમીનની ગુણવત્તા ઓળખવી
પાણીનું સ્તર તપાસવું
પવનની દિશા સમજવી
ઋતુ પ્રમાણે ગૃહનું આયોજન
ભૂકંપ, પૂર અને ગરમીના પ્રભાવથી રક્ષણ

પ્રાચીન ભારતમાં ઉપયોગ

રાજમહેલો, મંદિરો, કિલ્લાઓ અને નગરો બાંધતા પહેલાં ભૂમિ પરીક્ષણ કરવામાં આવતું. જમીનની ગંધ, રંગ, સ્વાદ અને ઘનતા પણ તપાસવામાં આવતી.

આધુનિક સમકક્ષ

Civil Engineering
Environmental Planning
Site Selection
Geotechnical Engineering

મહત્વ

વાસ્તુશાસ્ત્રનો આધાર ભૂમિ છે. ભૂમિ યોગ્ય ન હોય તો ભવ્ય સ્થાપત્ય પણ ટકી શકતું નથી.

૨. તક્ષ્ણ (तक्षण)

અર્થ

લાકડું, પથ્થર અને અન્ય સામગ્રીને કોતરીને ઉપયોગી આકાર આપવાની કલા.

શું શીખવાતું હતું?

સુથારીકામ
દરવાજા બનાવવું
થાંભલા બનાવવું
રથ નિર્માણ
ફર્નિચર બનાવવું

પ્રાચીન ઉપયોગ

પ્રાચીન મંદિરોના દરવાજા, કાષ્ઠમંડપો, રથો અને સિંહાસનો તક્ષ્ણ કળાના ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Carpentry
Woodworking
Joinery
Furniture Design

મહત્વ

વૈદિક યુગથી તક્ષ્ણોને સમાજમાં વિશેષ સ્થાન પ્રાપ્ત હતું.

૩. સ્થાપત્ય (स्थापत्य)

અર્થ

સ્થાપન કરવાની વિદ્યા એટલે સ્થાપત્ય.

શું શીખવાતું હતું?

ગૃહનિર્માણ
મંદિર સ્થાપત્ય
નગર આયોજન
માપશાસ્ત્ર
દિશા વિજ્ઞાન

પ્રાચીન ઉપયોગ

ભારતના ભવ્ય મંદિરો, જેમ કે દ્રાવિડ અને નાગર શૈલીના મંદિરો, સ્થાપત્યકલાની સિદ્ધિ દર્શાવે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Architecture
Urban Planning
Structural Engineering

મહત્વ

સ્થાપત્ય માત્ર ઇમારત બાંધવાની કલા નથી; તે સૌંદર્ય, વિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિકતાનું સંયોજન છે.

૪. કર્ણપત્રભંગ (कर्णपत्रभंग)

અર્થ

કાનના આભૂષણો અને સુક્ષ્મ અલંકારોની રચના.

શું શીખવાતું હતું?

કુંડળ બનાવવાં
કાનનાં આભૂષણોની ડિઝાઇન
ધાતુ અને રત્ન જડતર

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજવી પરિવારો અને મંદિરોમાં આ કલાનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો.

આધુનિક સમકક્ષ

Jewellery Design
Ornament Craft

મહત્વ

ભારતીય આભૂષણ પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ આધાર.

૫. ભૂષણ યોજના (भूषणयोजना)

અર્થ

આભૂષણોનું યોગ્ય આયોજન અને સંયોજન.

શું શીખવાતું હતું?

કયા પ્રસંગે કયા આભૂષણ?
કયા વસ્ત્ર સાથે કયું અલંકાર?
સામાજિક દરજ્જા અનુસાર શૃંગાર

આધુનિક સમકક્ષ

Fashion Styling
Personal Adornment
Costume Design

મહત્વ

સૌંદર્ય અને શિસ્તનું સંતુલન જાળવતી કલા.

૬. રૂપ્ય-રત્ન પરીક્ષા (रूप्यरत्नपरीक्षा)

અર્થ

ચાંદી, સોનું અને રત્નોની પરીક્ષા.

શું શીખવાતું હતું?

અસલી અને નકલી રત્ન ઓળખવાં
ધાતુની શુદ્ધતા તપાસવી
મૂલ્યાંકન કરવું

પ્રાચીન ઉપયોગ

વેપાર, રાજકોષ અને મંદિરોમાં ખૂબ જરૂરી.

આધુનિક સમકક્ષ

Gemology
Assaying
Precious Metals Testing

મહત્વ

આર્થિક વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા માટે આવશ્યક.

૭. મણિરાગ જ્ઞાન (मणिरागज्ञान)

અર્થ

રત્નોના રંગ અને ગુણોનું જ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

મોતી, હીરા, માણેક, પન્ના વગેરેની ઓળખ
રંગના આધારે ગુણવત્તા નિર્ધારણ
દુર્લભ રત્નોની ઓળખ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજવી ખજાનાં અને આભૂષણોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Gem Identification
Mineral Classification

મહત્વ

પ્રાચીન ભારતના વિકસિત રત્નવિજ્ઞાનનો પુરાવો.

૮. ધાતુવાદ (धातुवाद)

અર્થ

ધાતુઓનું વિજ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

ખનિજમાંથી ધાતુ કાઢવી
ધાતુ ગાળવી
મિશ્રધાતુ બનાવવી
હથિયાર અને સાધનો બનાવવાં

પ્રાચીન ઉપયોગ

લોહસ્તંભ, કાંસ્યમૂર્તિઓ અને પ્રાચીન શસ્ત્રો તેનું ઉદાહરણ છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Metallurgy
Materials Science
Metal Engineering

મહત્વ

ભારતના વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો.

આ પ્રથમ આઠ કલાઓનો સાર

આઠેય કલાઓ મળીને બતાવે છે કે પ્રાચીન ભારતની “કલા”ની વ્યાખ્યા માત્ર ગીત, નૃત્ય અને ચિત્ર સુધી મર્યાદિત નહોતી. તેમાં:

સ્થાપત્ય
ઇજનેરી
ધાતુવિજ્ઞાન
રત્નવિજ્ઞાન
ફેશન
શિલ્પ

જેવા અનેક વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારિક વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો.

આગળની કલાઓ (૯ થી ૧૬)માં ખનિજશોધન, યંત્રવિજ્ઞાન, ચિત્રકલા, વણાટ, સીવણ અને ભરતકામ જેવી અત્યંત રસપ્રદ વિદ્યાઓ આવે છે, જે પ્રાચીન ભારતીય ટેક્નોલોજી અને હસ્તકલા પર વધુ પ્રકાશ પાડે છે.

ભાગ – ૨ : ખનિજવિદ્યા, યંત્રવિદ્યા, ચિત્રકલા અને હસ્તકલા (કલા ૯ થી ૧૬)

૯. આકારજ્ઞાન (आकारज्ञान)

અર્થ

“આકાર” શબ્દનો અર્થ અહીં ખાણ, ખનિજસ્થાન અથવા ધાતુના ભંડાર સાથે છે. આકારજ્ઞાન એટલે પૃથ્વીની અંદર રહેલા ધાતુઓ અને ખનિજોની ઓળખ અને શોધ કરવાની વિદ્યા.

શું શીખવાતું હતું?

ખનિજવાળી જમીન ઓળખવી
પથ્થરો અને માટીના રંગ પરથી અંદાજ લગાવવો
ધાતુના અયસ્ક (Ore) ની ઓળખ
ખાણ ખોદવાની પદ્ધતિ
ખનિજોની ગુણવત્તા તપાસવી

પ્રાચીન ભારતમાં ઉપયોગ

સોનું, ચાંદી, તાંબું, લોખંડ અને સીસાની ખાણો શોધવામાં આ વિદ્યા ઉપયોગી હતી. પ્રાચીન ભારતનો ધાતુ ઉદ્યોગ વિશ્વવિખ્યાત હતો.

આધુનિક સમકક્ષ

Geology
Mining Engineering
Mineral Exploration
Earth Sciences

મહત્વ

ધાતુવાદ (કલા ૮) માટે કાચો માલ મેળવવાનો આધાર.

૧૦. વિશેષ કચ્છેદ્ય (विशेषकच्छेद्य)

અર્થ

વિવિધ આકારો, નમૂનાઓ, સંચા (moulds), કાપણી અને ઘડતરની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

શિલ્પ માટે નમૂનાઓ બનાવવાં
કોતરણીના ઢાંચા બનાવવાં
ધાતુ ઢાળવાના સંચા તૈયાર કરવાં
અલંકારિક ડિઝાઇન તૈયાર કરવી

પ્રાચીન ઉપયોગ

મૂર્તિનિર્માણ, આભૂષણ નિર્માણ અને સ્થાપત્યમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Pattern Making
Industrial Design
Mould Design
Sculpture Drafting

મહત્વ

આધુનિક Manufacturing Design નો પ્રાચીન પૂર્વજ.

૧૧. ગંધયુક્તિ (गन्धयुक्ति)

અર્થ

સુગંધોનું સંયોજન કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

અત્તર બનાવવું
ધૂપ બનાવવી
ચંદન લેપ તૈયાર કરવો
સુગંધિત તેલ બનાવવું
ઋતુ અનુસાર સુગંધોની પસંદગી

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજદરબાર, દેવપૂજા અને દૈનિક જીવનમાં.

ઉદાહરણ

ચંદન, અગરૂ, કસ્તૂરી, કેસર અને કપૂરનું સંયોજન.

આધુનિક સમકક્ષ

Perfumery
Aromatherapy
Fragrance Chemistry

મહત્વ

ભારતની સુગંધ પરંપરા વિશ્વપ્રસિદ્ધ રહી છે.

૧૨. યંત્રમાતૃકા (यन्त्रमातृका)

અર્થ

યંત્રો બનાવવાની અને તેમની કાર્યપદ્ધતિ સમજવાની વિદ્યા.

શું શીખવાતું હતું?

જળયંત્રો
ખેતીનાં સાધનો
પુલી (Pulley)
ગિયર જેવી યુક્તિઓ
સ્વયંચાલિત યંત્રો

પ્રાચીન ઉપયોગ

મંદિરો, સિંચાઈ વ્યવસ્થા અને રાજમહેલોમાં.

ઉદાહરણ

પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં સ્વયં ખુલતાં દરવાજા અને યાંત્રિક મૂર્તિઓના ઉલ્લેખ મળે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Mechanical Engineering
Machine Design
Robotics (મૂળભૂત સ્તરે)

મહત્વ

ભારતની પ્રાચીન ઇજનેરી ક્ષમતાનો પુરાવો.

૧૩. આલેખ (आलेख)

અર્થ

ચિત્રાંકન અને રેખાંકનની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

આકૃતિ દોરવી
પ્રાકૃતિક દૃશ્યો ચીતરવા
દિવાલચિત્રો બનાવવાં
રંગોનું સંયોજન

પ્રાચીન ઉપયોગ

અજંતા, બાઘ અને સિત્તનવાસલની ગુફાઓ આ કલાના ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Drawing
Painting
Illustration
Visual Arts

મહત્વ

કલ્પનાને દૃશ્ય સ્વરૂપ આપવાની કલા.

૧૪. પટ્ટિકા-વેત્રગણ-વિકલ્પ (पट्टिकावेत्रगणविकल्प)

અર્થ

દોરી, વાંસ, નેતર, પાંદડા વગેરે વડે રચનાઓ બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

ચટાઈ બનાવવી
ટોપલા બનાવવાં
દોરી વણવી
જાળી બનાવવી
ઘરગથ્થુ ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવી

પ્રાચીન ઉપયોગ

ગામડાંઓમાં ઘરગથ્થુ સાધનો માટે.

આધુનિક સમકક્ષ

Basket Weaving
Cane Craft
Bamboo Craft
Fiber Arts

મહત્વ

સ્થાનિક અને ટકાઉ જીવનશૈલીનો આધાર.

૧૫. સૂચીકર્મ (सूचीकर्म)

અર્થ

સૂઈ વડે કરવામાં આવતું કાર્ય.

શું શીખવાતું હતું?

કપડાં સીવવાં
વસ્ત્રોની મરામત
કાપડનું જોડકામ
પરિધાન બનાવવાં

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજવી વસ્ત્રો, યજ્ઞોપવિત અને વિવિધ પરિધાનોની તૈયારી.

આધુનિક સમકક્ષ

Tailoring
Sewing
Garment Construction

મહત્વ

માનવ જીવનની મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાંની એક.

૧૬. સૂત્રકર્મ (सूत्रकर्म)

અર્થ

દોરા અથવા તાંતણા વડે અલંકારિક રચનાઓ બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

ભરતકામ
કસીદાકામ
વણાટની સુક્ષ્મ પદ્ધતિઓ
શણગારાત્મક ડિઝાઇન

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજવસ્ત્રો, ધ્વજ, આસનો અને મંદિરવસ્ત્રોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Embroidery
Needlework
Textile Decoration
Decorative Stitching

મહત્વ

ભારતીય કાપડકલાની સમૃદ્ધ પરંપરાનો પાયો.

ભાગ ૨ નો સાર

કલા ૯ થી ૧૬ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણ માત્ર આધ્યાત્મિક કે સાહિત્યિક નહોતું. તેમાં:

ખનિજવિજ્ઞાન
ખાણવિદ્યા
યાંત્રિક ઇજનેરી
ચિત્રકલા
વણાટ
સીવણ
કાપડકલા

જેવા અત્યંત વ્યવહારુ અને વ્યાવસાયિક વિષયોનો સમાવેશ હતો.

ખાસ કરીને આકારજ્ઞાન (Geology), યંત્રમાતૃકા (Mechanical Engineering) અને ધાતુવાદ (Metallurgy) જેવી કલાઓ બતાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીયો કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણને ખૂબ મહત્ત્વ આપતા હતા.

આગળના ભાગ (૧૭–૨૪) માં રસોઈ, પીણાં, રંગોળી, પુષ્પસજાવટ, સુગંધિત પ્રસાધનો, શયનવ્યવસ્થા અને માળા નિર્માણ જેવી ગૃહવ્યવસ્થા અને સૌંદર્યકળાઓ આવે છે, જે પ્રાચીન ભારતીય ગૃહસંસ્કૃતિનું સુંદર ચિત્ર રજૂ કરે છે.

ભાગ – ૩ : રસોઈ, ગૃહવ્યવસ્થા, પુષ્પસજાવટ અને સૌંદર્યકળાઓ (કલા ૧૭ થી ૨૪)

આ વિભાગમાં આવતી કલાઓ પ્રાચીન ભારતીય ગૃહસંસ્કૃતિ, અતિથિસત્કાર, સૌંદર્યબોધ અને દૈનિક જીવનની વ્યવસ્થાનો પરિચય કરાવે છે. આજે જેને Home Science, Culinary Arts, Interior Decoration, Hospitality Management વગેરે કહેવામાં આવે છે, તેનું મૂળ સ્વરૂપ અહીં જોવા મળે છે.

૧૭. ચિત્રશાકા-પૂપભક્ષ્ય-વિકારક્રિયા

(चित्रशाकापूपभक्ष्यविकारक्रिया)

અર્થ

વિવિધ પ્રકારનાં શાક, ભોજન, મીઠાઈઓ, પકવાન અને વિશિષ્ટ વાનગીઓ બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વિવિધ શાકભાજી બનાવવાની પદ્ધતિ
અન્નપાક
મીઠાઈઓ
તહેવારોના વિશેષ ભોજન
આયુર્વેદિક આહાર

“પૂપ” નો અર્થ

પૂપ એટલે માલપુઆ, પકવાન અથવા ઘીમાં તળેલી મીઠી વાનગી.

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજદરબાર, યજ્ઞ, લગ્ન અને તહેવારોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Culinary Arts
Cooking
Food Science
Catering

મહત્વ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં “અન્નં બ્રહ્મ” માનવામાં આવ્યું છે. આ કલા માત્ર રસોઈ નહીં પરંતુ આરોગ્ય અને આતિથ્યનું વિજ્ઞાન હતી.

૧૮. પાનક-રસ-રાગાસવ-યોજન

(पानकरसरागासवयोजन)

અર્થ

વિવિધ પ્રકારનાં પીણાં, રસ, શરબત, આસવ અને અર્ક બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

ફળોના રસ
ઔષધીય પીણાં
શરબત
આસવ અને અરીષ્ટ
ઋતુ અનુસાર પેય પદાર્થો

ઉદાહરણ

આમપાનક
બેલપાનક
ગુલાબશરબત
દ્રાક્ષાસવ

આધુનિક સમકક્ષ

Beverage Technology
Mixology (બિનમાદક અર્થમાં)
Food Processing

મહત્વ

ગરમી, શિયાળો અને વરસાદ અનુસાર શરીરની જરૂરિયાત પૂરી કરવી.

૧૯. તાંડુલ-કુસુમાવલિ-વિકાર

(तण्डुलकुसुमावलिविकार)

અર્થ

ચોખા, ફૂલો, રંગો વગેરે વડે મંગલચિહ્નો અને અલંકારિક આકૃતિઓ બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

રંગોળી
સાથિયા
મંડળ રચના
પૂજાના ચોક

પ્રાચીન ઉપયોગ

લગ્ન, યજ્ઞ, તહેવાર અને દેવપૂજામાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Rangoli Art
Floor Decoration
Ritual Design

મહત્વ

ભારતીય ગૃહોમાં શુભતા અને સૌંદર્યનું પ્રતીક.

૨૦. પુષ્પાસ્તરણ

(पुष्पास्तरण)

અર્થ

ફૂલોથી શોભા, સજાવટ અને શૈયા બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

પુષ્પશૈયા
ફૂલોના તોરણ
ઉત્સવ સજાવટ
મંડપ સુશોભન

પ્રાચીન ઉપયોગ

લગ્ન, રાજદરબાર, મંદિર અને ઉત્સવોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Floral Decoration
Event Decoration
Wedding Decoration

મહત્વ

ફૂલોને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પવિત્રતા અને સૌંદર્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

૨૧. દશનવસાંગરાગ

(दशनवसनाङ्गराग)

અર્થ

દાંત, વસ્ત્ર અને શરીરને શોભાવાન બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

દંતસ્વચ્છતા
સુગંધિત લેપ
કુદરતી રંગો
શરીર પ્રસાધન

પ્રાચીન ઉપયોગ

ચંદન, કેસર, અગરૂ અને ઔષધીય દ્રવ્યો વડે.

આધુનિક સમકક્ષ

Cosmetology
Personal Grooming
Beauty Care

મહત્વ

સ્વચ્છતા અને સૌંદર્ય બંનેનો સમન્વય.

૨૨. શયનરચના

(शयनरचना)

અર્થ

શય્યા અને આરામસ્થાનની યોગ્ય રચના.

શું શીખવાતું હતું?

પલંગ ગોઠવવો
ગાદલા અને ઓશિકાં ગોઠવવા
ઋતુ અનુસાર શયનવ્યવસ્થા
આરામદાયક વાતાવરણ બનાવવું

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજમહેલો, આશ્રમો અને ગૃહોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Interior Arrangement
Bedroom Design
Hospitality Management

મહત્વ

આરોગ્ય અને નિદ્રા માટે અનિવાર્ય.

૨૩. ઉદાક્ઘાત

(उदकाघात)

અર્થ

સુગંધિત જળ અને જળસેવન સંબંધિત કળા.

શું શીખવાતું હતું?

ગુલાબજળનો ઉપયોગ
સુગંધિત જળ છંટકાવ
જળસજાવટ
જળક્રીડાઓ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજમહેલો અને ઉત્સવોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Fragrant Water Craft
Fountain Decoration
Water Hospitality

મહત્વ

ઉષ્ણકટિબંધિય ભારતમાં શીતળતા અને સુગંધ બંને માટે ઉપયોગી.

૨૪. માલ્યગ્રંથન વિકલ્પ

(माल्यग्रन्थनविकल्प)

અર્થ

ફૂલોની માળા, હાર અને પુષ્પાભૂષણો બનાવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વિવિધ પ્રકારની માળાઓ
દેવમાળા
ગળાના હાર
વાળ માટે પુષ્પસજાવટ

પ્રાચીન ઉપયોગ

દેવપૂજા, લગ્ન અને ઉત્સવોમાં.

માળાના પ્રકાર

વૈજયંતી
વનમાળા
કણ્ઠહાર
પુષ્પવલ્લરી

આધુનિક સમકક્ષ

Garland Making
Floral Jewelry
Floral Design

મહત્વ

ભારતીય ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનો અભિન્ન ભાગ.

ભાગ ૩ નો સાર

આ આઠ કલાઓ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણમાં:

રસોઈવિજ્ઞાન
પોષણ
આતિથ્ય
ગૃહવ્યવસ્થા
પુષ્પકળા
આંતરિક સજાવટ
વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા
સૌંદર્યશાસ્ત્ર

જેવા વિષયોનું સુવ્યવસ્થિત શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું.

આ કલાઓમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાચીન ભારતે **”સુંદર જીવન જીવવાની કલા”**ને પણ શિક્ષણનો અભિન્ન ભાગ માન્યો હતો. ગૃહને માત્ર રહેઠાણ નહીં, પરંતુ સૌંદર્ય, આરોગ્ય, સુગંધ, સ્વચ્છતા અને મંગલતાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવતું હતું.

આગળના ભાગ (૨૫–૩૨) માં વાળની સજાવટ, વસ્ત્રવિજ્ઞાન, સૌંદર્યવર્ધન, મલિશ, બાળઉછેર, વેશપરિવર્તન અને રૂપસંસ્કાર જેવી અત્યંત રસપ્રદ કલાઓ આવે છે, જે પ્રાચીન ભારતીય જીવનશૈલી અને સામાજિક વ્યવહાર પર વધુ પ્રકાશ પાડે છે.

ભાગ – ૪ : સૌંદર્ય, વસ્ત્રવિદ્યા, આરોગ્યસંભાળ અને બાળઉછેર (કલા ૨૫ થી ૩૨)

આ વિભાગની કલાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાચીન ભારતીયો માટે સૌંદર્યનો અર્થ માત્ર શૃંગાર નહોતો. તેમાં સ્વચ્છતા, આરોગ્ય, શારીરિક સંભાળ, વસ્ત્રપરિધાન, સામાજિક શિષ્ટાચાર અને વ્યક્તિના સમગ્ર વ્યક્તિત્વનો સમાવેશ થતો હતો.

૨૫. કેશશેખરાપીડ યોજના

(केशशेखरापीडयोजना)

અર્થ

વાળની સજાવટ અને મસ્તક અલંકારોની રચના કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વિવિધ પ્રકારની વાળગૂંથણી
ફૂલોની વેણી બનાવવી
મુગટ અને શિરોભૂષણ ધારણ કરાવવું
પ્રસંગ અનુસાર કેશસજ્જા

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજમહેલો, લગ્ન, ઉત્સવો અને નૃત્યપ્રસ્તુતિઓમાં.

ઉદાહરણ

વેણી
અંબોડો
ચુડામણિ
ગજરો

આધુનિક સમકક્ષ

Hair Styling
Hair Design
Bridal Hair Art

મહત્વ

વ્યક્તિત્વના સૌંદર્યનું મુખ્ય અંગ.

૨૬. નેપથ્યયોગ

(नेपथ्ययोग)

અર્થ

વસ્ત્ર, આભૂષણ અને બાહ્ય દેખાવનું યોગ્ય આયોજન.

શું શીખવાતું હતું?

પ્રસંગાનુરૂપ વસ્ત્રો
રંગસંયોજન
આભૂષણ પસંદગી
સામાજિક દરજ્જા અનુસાર પરિધાન

“નેપથ્ય” નો અર્થ

મૂળ અર્થ રંગમંચની પાછળની તૈયારી, પરંતુ અહીં બાહ્ય સજ્જા અને પરિધાન વ્યવસ્થાનો અર્થ થાય છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Fashion Design
Costume Design
Personal Styling

મહત્વ

વ્યક્તિની ઓળખ અને સંસ્કારનું પ્રતિબિંબ.

૨૭. કૌચમારયોગ

(कौचुमारयोग)

અર્થ

રૂપસંવર્ધન અને સૌંદર્યવર્ધનની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

મેકઅપ
ચહેરાની સંભાળ
ત્વચા સંરક્ષણ
કુદરતી પ્રસાધનોનો ઉપયોગ

પ્રાચીન ઉપયોગ

ચંદન, હળદર, કુંકુમ, કેસર વગેરે વડે.

આધુનિક સમકક્ષ

Cosmetology
Beauty Therapy
Aesthetic Care

મહત્વ

સ્વચ્છતા અને આકર્ષકતા બંનેનો વિકાસ.

૨૮. ઉત્સાદન

(उत्सादन)

અર્થ

શરીરની મલિશ, લેપ અને આરોગ્યવર્ધક ઉપચાર.

શું શીખવાતું હતું?

તેલમલિશ
ઉબટન
શરીરચર્ચા
સ્નાયુઓની સંભાળ

આયુર્વેદિક સંબંધ

અભ્યંગ (તેલમલિશ) આયુર્વેદમાં દૈનિક આચરણનો ભાગ માનવામાં આવે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Massage Therapy
Spa Therapy
Wellness Treatment

મહત્વ

આરોગ્ય, આરામ અને દીર્ઘાયુષ્ય માટે ઉપયોગી.

૨૯. કેશમાર્જન

(केशमार्जन)

અર્થ

વાળની સફાઈ અને સંભાળની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વાળ ધોવા
તેલ લગાવવું
ઔષધીય સંભાળ
વાળને સ્વસ્થ રાખવા

પ્રાચીન ઉપયોગ

ભૃંગરાજ, આમળા, શિકાકાઈ અને તિલતેલનો ઉપયોગ.

આધુનિક સમકક્ષ

Hair Care
Trichology (મૂળભૂત સ્તરે)

મહત્વ

સ્વચ્છતા અને આરોગ્યનો ભાગ.

૩૦. વસ્ત્રગોપન

(वस्त्रगोपन)

અર્થ

વસ્ત્રોની જાળવણી અને સુરક્ષા.

શું શીખવાતું હતું?

વસ્ત્ર સંગ્રહ
વસ્ત્રોની સફાઈ
ઋતુ અનુસાર સંગ્રહ
કીટકો અને ભેજથી રક્ષણ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રેશમ, ઊન અને કપાસના કિંમતી વસ્ત્રો સાચવવા.

આધુનિક સમકક્ષ

Textile Preservation
Garment Care
Wardrobe Management

મહત્વ

સંપત્તિના સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલી કલા.

૩૧. બાળક્રીડાકર્મ

(बालक्रीडाकर्म)

અર્થ

બાળકોના ઉછેર અને મનોરંજનની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

બાળકની સંભાળ
રમતો
પ્રાથમિક શિક્ષણ
નૈતિક સંસ્કાર

પ્રાચીન ઉપયોગ

ગુરુકુલ પહેલાંના બાળસંસ્કાર.

આધુનિક સમકક્ષ

Child Care
Early Childhood Education
Child Development

મહત્વ

સમાજના ભાવિ નિર્માણનો આધાર.

૩૨. ચિત્રયોગ

(चित्रयोग)

અર્થ

રૂપાંતરણ, વેશપરિવર્તન અને દેખાવમાં ફેરફાર કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

મેકઅપ
પાત્રાનુરૂપ વેશ
વૃદ્ધને યુવાન દેખાડવો
નાટ્યપ્રયોગો માટે રૂપપરિવર્તન

પ્રાચીન ઉપયોગ

નાટ્યશાસ્ત્ર, રાજદૂતકાર્ય અને ઉત્સવોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Make-up Artistry
Character Design
Costume Transformation
Special Effects Makeup

મહત્વ

નાટ્યકલાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ.

ભાગ ૪ નો સાર

આ આઠ કલાઓ પ્રાચીન ભારતીય જીવનના એક અત્યંત રસપ્રદ પાસાને દર્શાવે છે. અહીં સૌંદર્યનો અર્થ માત્ર શૃંગાર નહીં પરંતુ:

સ્વચ્છતા
આરોગ્ય
વ્યક્તિત્વ વિકાસ
શિષ્ટાચાર
બાળસંસ્કાર
સામાજિક પ્રસ્તુતિ

સાથે જોડાયેલો હતો.

ખાસ કરીને:

કલા	આધુનિક ક્ષેત્ર
નેપથ્યયોગ	Fashion & Styling
કૌચમારયોગ	Cosmetology
ઉત્સાદન	Wellness & Spa Science
કેશમાર્જન	Hair Care Science
બાળક્રીડાકર્મ	Child Psychology & Education
ચિત્રયોગ	Makeup & Character Design

આ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણમાં **વ્યક્તિત્વ નિર્માણ (Personality Development)**ને પણ એક વિશિષ્ટ કલા તરીકે માન્યતા હતી.

અત્યાર સુધી પૂર્ણ થયેલ કલાઓ

ભાગ ૧ → કલા ૧–૮
ભાગ ૨ → કલા ૯–૧૬
ભાગ ૩ → કલા ૧૭–૨૪
ભાગ ૪ → કલા ૨૫–૩૨

આગળના ભાગ ૫ (કલા ૩૩–૪૦) માં અત્યંત રસપ્રદ વિષયો આવે છે:

ઇન્દ્રજાલ (જાદુ)
હસ્તલાઘવ (હાથચાલાકી)
વૃક્ષાયુર્વેદ
પશુ-પક્ષી તાલીમ
ગુપ્ત યુક્તિઓ
દ્યુત (રમતો)
પાસા અને વ્યૂહાત્મક રમતો

આ વિભાગ પ્રાચીન ભારતના મનોરંજન, કૃષિ અને વ્યૂહચાતુર્ય પર પ્રકાશ પાડે છે.

ભાગ – ૫ : ઇન્દ્રજાલ, હસ્તકૌશલ્ય, વૃક્ષવિદ્યા, પશુપાલન અને રમતવિદ્યા (કલા ૩૩ થી ૪૦)

આ વિભાગમાં આવતી કલાઓ પ્રાચીન ભારતીય જીવનની અત્યંત રસપ્રદ બાજુ દર્શાવે છે. અહીં માત્ર મનોરંજન જ નહીં, પરંતુ કૃષિ, પશુપાલન, માનસશાસ્ત્ર, વ્યૂહરચના, નિરીક્ષણશક્તિ અને ચાતુર્યનો પણ સમાવેશ થાય છે.

૩૩. ઇન્દ્રજાલ

(इन्द्रजाल)

અર્થ

આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરતી, ભ્રમ સર્જતી અને દર્શકોને ચકિત કરતી કળા.

શું શીખવાતું હતું?

દૃષ્ટિભ્રમ (Optical Illusions)
જાદુઈ પ્રયોગો
મનોવૈજ્ઞાનિક યુક્તિઓ
વસ્તુઓ અદૃશ્ય અથવા પ્રગટ થતી દેખાડવી

“ઇન્દ્રજાલ” નો મૂળ અર્થ

“ઇન્દ્રનું જાળ” — એવી રચના જે દેખાય કંઈક અને હોય કંઈક.

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજદરબારનું મનોરંજન
મેળાઓ
નાટ્યપ્રયોગો
લોકપ્રદર્શન

આધુનિક સમકક્ષ

Magic Shows
Illusion Art
Stage Magic
Mentalism

મહત્વ

અવલોકનશક્તિ, ચાતુર્ય અને માનસિક પ્રભાવ સમજવામાં મદદરૂપ.

૩૪. હસ્તલાઘવ

(हस्तलाघव)

અર્થ

હાથની ચપળતા અને કુશળતા.

શું શીખવાતું હતું?

ઝડપી હસ્તગતિ
વસ્તુઓ છુપાવવી
હાથચાલાકી
નાની વસ્તુઓનું નિયંત્રણ

પ્રાચીન ઉપયોગ

જાદુગરો, કલાકારો અને કારીગરો દ્વારા.

આધુનિક સમકક્ષ

Sleight of Hand
Card Magic
Dexterity Training

મહત્વ

હાથ-આંખ સંકલન (Hand-Eye Coordination) વિકસાવે છે.

૩૫. વૃક્ષાયુર્વેદયોગ

(वृक्षायुर्वेदयोग)

અર્થ

વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓનું આરોગ્યવિજ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

વૃક્ષારોપણ
ખાતર વ્યવસ્થા
રોગ નિવારણ
કલમ અને સંવર્ધન
ઔષધીય છોડ

પ્રાચીન ગ્રંથ

वृक्षायुर्वेद જેવા ગ્રંથોમાં તેનું વિશદ વર્ણન મળે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Horticulture
Botany
Arboriculture
Agricultural Science

મહત્વ

પર્યાવરણ અને કૃષિ બંને માટે અત્યંત અગત્યની વિદ્યા.

૩૬. મેષ-કુક્કુટ-લાવક યુદ્ધ

(मेषकुक्कुटलावकयुद्ध)

અર્થ

ઘેટાં, કૂકડાં અને અન્ય પ્રાણીઓની સ્પર્ધાત્મક તાલીમ.

શું શીખવાતું હતું?

પશુઓની સંભાળ
તાલીમ
પ્રજનન
પ્રાણીઓના સ્વભાવનું જ્ઞાન

ઐતિહાસિક નોંધ

પ્રાચીન સમયમાં આવી સ્પર્ધાઓ લોકમનોરંજનનો ભાગ હતી.

આધુનિક સમકક્ષ

Animal Training
Animal Behaviour Studies

મહત્વ

આ કળાનો મૂળ હેતુ પ્રાણીઓના સ્વભાવ અને તાલીમનું જ્ઞાન હતો.

૩૭. શુકસારિકા આલાપન

(शुकसारिकालापन)

અર્થ

પોપટ, મેના જેવા પક્ષીઓને બોલતા શીખવવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

પક્ષી તાલીમ
અવાજની નકલ
સંકેત શિક્ષણ
સંવાદાત્મક અભ્યાસ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજમહેલો અને ઉદ્યાનોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Bird Training
Animal Communication Studies

મહત્વ

પ્રાણીઓની શીખવાની ક્ષમતાનો અભ્યાસ.

૩૮. છલીતકયોગ

(छलितकयोग)

અર્થ

યુક્તિ, ચાતુર્ય અને વ્યૂહાત્મક વર્તનની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

માનસિક વ્યૂહરચના
પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં માર્ગ શોધવો
પ્રતિસ્પર્ધીને સમજવો
રાજનીતિક કુશળતા

નોંધ

આનો અર્થ અનૈતિક કપટ જરૂરી નથી; ઘણી વખત તે વ્યૂહાત્મક બુદ્ધિનો અર્થ ધરાવે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Strategic Thinking
Negotiation Skills
Psychological Tactics

મહત્વ

રાજકારણ, યુદ્ધ અને વેપારમાં ઉપયોગી.

૩૯. દ્યુત વિશેષ

(द्यूतविशेष)

અર્થ

પાસા, રમતગમત અને સંભાવના આધારિત રમતોનું જ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

રમતના નિયમો
સંભાવનાઓ સમજવી
જોખમનું મૂલ્યાંકન
માનસિક નિયંત્રણ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજદરબાર અને સભાઓમાં.

ઐતિહાસિક નોંધ

महाभारत માં દ્યુતનું પ્રખ્યાત વર્ણન મળે છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Game Theory
Probability Concepts
Strategic Games

મહત્વ

જોખમ અને નિર્ણયક્ષમતા સમજવા માટે.

૪૦. આકર્ષણ ક્રીડા

(आकर्षणक्रीडा)

અર્થ

પાસા, ગોટી, ચોપાટ અને અન્ય કૌશલ્ય આધારિત રમતોની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

રમતની વ્યૂહરચના
ગતિનું આયોજન
પ્રતિસ્પર્ધીનું મૂલ્યાંકન
ધીરજ અને એકાગ્રતા

પ્રાચીન ઉપયોગ

ચોપાટ, અષ્ટાપદ અને અન્ય બોર્ડ રમતોમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Chess Strategy
Board Games
Recreational Mathematics

મહત્વ

મનોરંજન સાથે બુદ્ધિવિકાસ.

ભાગ ૫ નો સાર

આ કલાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાચીન ભારતની “કલા”ની કલ્પના ખૂબ વ્યાપક હતી.

આ વિભાગમાં આપણે જોયું:

કલા	આધુનિક સમકક્ષ
ઇન્દ્રજાલ	Illusion & Magic
હસ્તલાઘવ	Sleight of Hand
વૃક્ષાયુર્વેદ	Horticulture & Botany
શુકસારિકા આલાપન	Animal Training
છલીતકયોગ	Strategic Thinking
દ્યુત વિશેષ	Probability & Games
આકર્ષણ ક્રીડા	Board Game Strategy

આ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન શિક્ષણમાં માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાન નહીં, પરંતુ:

અવલોકન
વ્યૂહરચના
કુદરતનું જ્ઞાન
મનોરંજન
માનસશાસ્ત્ર
પ્રાણી વ્યવહાર

જેવા ક્ષેત્રોને પણ મહત્વ આપવામાં આવતું હતું.

અત્યાર સુધી પૂર્ણ થયેલ

ભાગ ૧ → કલા ૧–૮
ભાગ ૨ → કલા ૯–૧૬
ભાગ ૩ → કલા ૧૭–૨૪
ભાગ ૪ → કલા ૨૫–૩૨
ભાગ ૫ → કલા ૩૩–૪૦

આગળના ભાગ ૬ (કલા ૪૧–૪૭) માં:

વૈજયિકી વિદ્યા (યુદ્ધ અને વિજયની કલા)
ગીત
વાદ્ય
નૃત્ય
નાટ્ય
ઉદકવાદ્ય
નાટિકાખ્યાયિકા દર્શન

અર્થાત્ પ્રાચીન ભારતની સંગીત, નૃત્ય, રંગભૂમિ અને યુદ્ધવિદ્યાનું વૈભવ જોવા મળશે.

ભાગ – ૬ : યુદ્ધવિદ્યા, સંગીત, નૃત્ય અને રંગભૂમિ (કલા ૪૧ થી ૪૭)

આ વિભાગ ભારતીય સંસ્કૃતિના બે મહાન સ્તંભોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે:

વૈજયિકી વિદ્યા – રક્ષણ, શૌર્ય અને વ્યૂહરચના
ગીત, વાદ્ય, નૃત્ય અને નાટ્ય – સૌંદર્ય, ભાવ અને સંસ્કૃતિ

અહીંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણમાં શસ્ત્ર અને શાસ્ત્ર, બંનેને સમાન મહત્ત્વ આપવામાં આવતું હતું.

૪૧. વૈજયિકી વિદ્યાજ્ઞાન

(वैजयिकी विद्याज्ञान)

અર્થ

વિજય પ્રાપ્ત કરવાની વિદ્યા.

શું શીખવાતું હતું?

યુદ્ધનીતિ
સેનાનું સંચાલન
વ્યૂહરચના
શસ્ત્રવિદ્યા
દુર્ગરચના
ગુપ્તચરવ્યવસ્થા
શત્રુનું મૂલ્યાંકન

“વૈજયિકી” નો અર્થ

જે વિજય તરફ લઈ જાય તે.

શાસ્ત્રીય સંબંધ

આ વિદ્યા સાથે નીચેના વિષયો જોડાયેલા હતા:

ધનુર્વેદ
અર્થશાસ્ત્ર
નીતિશાસ્ત્ર
રાજધર્મ

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજ્યરક્ષણ
સીમાસુરક્ષા
કિલ્લા સંચાલન
સૈન્ય અભિયાન

આધુનિક સમકક્ષ

Military Science
Strategic Studies
Defence Management

મહત્વ

શાંતિ જાળવવા માટે શક્તિ આવશ્યક માનવામાં આવતી.

૪૨. ગીત

(गीतम्)

અર્થ

સંગીતમય સ્વરે ગાવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

સ્વર
શ્રુતિ
રાગ
લય
તાલ
ઉચ્ચાર

પ્રાચીન ઉપયોગ

દેવપૂજા
સામગાન
રાજદરબાર
લોકગીત

સંગીતના હેતુ

ભાવ વ્યક્ત કરવો
ચિત્તશુદ્ધિ
મનોરંજન
ઉપાસના

આધુનિક સમકક્ષ

Vocal Music
Classical Singing

મહત્વ

ભારતીય સંગીત પરંપરાનો આધાર.

૪૩. વાદ્ય

(वाद्यम्)

અર્થ

વાદ્યો વગાડવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વાદ્યોના ચાર મુખ્ય વર્ગ:

તત્

તંતુવાળા વાદ્યો

વીણા
સિતાર

સુષિર

ફૂંકી વગાડવાના

વાંસળી
શંખ

અવનદ્ધ

ચામડાવાળા

મૃદંગ
પખાવજ

ઘન

ઘનપદાર્થથી બનતા

ઝાંઝ
મંજીરા

આધુનિક સમકક્ષ

Instrumental Music

મહત્વ

સંગીતની પૂર્ણતા માટે વાદ્ય અનિવાર્ય.

૪૪. નૃત્ય

(नृत्यम्)

અર્થ

શરીરની ગતિ દ્વારા ભાવ અને લયનું પ્રદર્શન.

શું શીખવાતું હતું?

અંગસંચાલન
હસ્તમુદ્રા
પાદસંચાલન
અભિનય
તાલમેળ

પ્રકાર

તાંડવ
લાસ્ય

આધુનિક સમકક્ષ

Classical Dance
Performance Dance

મહત્વ

શરીર, મન અને ભાવના વચ્ચેનું સંકલન.

૪૫. નાટ્ય

(नाट्यम्)

અર્થ

અભિનય દ્વારા કથા રજૂ કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

પાત્રાભિનય
સંવાદ
ભાવપ્રદર્શન
કથારચના

શાસ્ત્રીય આધાર

नाट्यशास्त्र

નાટ્યના ચાર અભિનય

આંગિક
વાચિક
આહાર્ય
સાત્ત્વિક

આધુનિક સમકક્ષ

Theatre
Acting
Drama

મહત્વ

નાટ્યને “પંચમવેદ” પણ કહેવામાં આવે છે.

૪૬. ઉદકવાદ્ય

(उदकवाद्यम्)

અર્થ

પાણીના સહારે સંગીત ઉત્પન્ન કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

જલતરંગ
પાણી ભરેલા પાત્રોમાંથી સ્વર ઉત્પન્ન કરવો
ધ્વનિની ઊંચાઈ અને નીચાઈ નિયંત્રિત કરવી

વૈજ્ઞાનિક આધાર

પાત્રમાં પાણીની માત્રા બદલવાથી સ્વર બદલાય છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Jal Tarang
Water Percussion

મહત્વ

સંગીત અને ભૌતિકશાસ્ત્રનો સુંદર સમન્વય.

૪૭. નાટિકાખ્યાયિકા દર્શન

(नाटिकाख्यायिकादर्शन)

અર્થ

નાટકો અને દૃશ્યપ્રસ્તુતિઓનું આયોજન તથા મંચન.

શું શીખવાતું હતું?

મંચ રચના
દૃશ્ય આયોજન
પ્રકાશ વ્યવસ્થા
પાત્ર વ્યવસ્થા
પ્રેક્ષક મનોવિજ્ઞાન

પ્રાચીન ઉપયોગ

રાજદરબાર
ઉત્સવો
ધાર્મિક પ્રસ્તુતિઓ

આધુનિક સમકક્ષ

Stage Direction
Theatre Production
Performing Arts Management

મહત્વ

રંગભૂમિના તમામ અંગોનું સંકલન.

ભાગ ૬ નો સાર

આ સાત કલાઓ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિમાં:

શૌર્ય

વૈજયિકી વિદ્યા

સંગીત

ગીત
વાદ્ય
ઉદકવાદ્ય

નૃત્ય

નૃત્ય

રંગભૂમિ

નાટ્ય
નાટિકાખ્યાયિકા દર્શન

એમ માનવ વ્યક્તિત્વના વિવિધ પાસાઓનો વિકાસ કરવામાં આવતો.

કલા	આધુનિક ક્ષેત્ર
વૈજયિકી વિદ્યા	Military Science
ગીત	Vocal Music
વાદ્ય	Instrumental Music
નૃત્ય	Dance
નાટ્ય	Acting & Theatre
ઉદકવાદ્ય	Acoustic Music
નાટિકાખ્યાયિકા દર્શન	Stage Production

અત્યાર સુધી પૂર્ણ

ભાગ ૧ → કલા ૧–૮
ભાગ ૨ → કલા ૯–૧૬
ભાગ ૩ → કલા ૧૭–૨૪
ભાગ ૪ → કલા ૨૫–૩૨
ભાગ ૫ → કલા ૩૩–૪૦
ભાગ ૬ → કલા ૪૧–૪૭

આગળનો ભાગ ૭ (કલા ૪૮–૫૬) અત્યંત બૌદ્ધિક છે. તેમાં:

પ્રહેલિકા (કોયડા)
પ્રતિમાલા (અંત્યાક્ષરી)
દુર્વાચકયોગ
પુસ્તકવાચન
કાવ્યસમસ્યાપૂર્તિ
તર્કમર્મ
અક્ષરમુષ્ટિકા કથન
મ્લેચ્છિતકલા
દેશી ભાષાજ્ઞાન

જેમા ભાષાશાસ્ત્ર, સાહિત્ય, કાવ્ય, સ્મૃતિ, સંકેતલિપિ અને તર્કવિદ્યા જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગ પ્રાચીન ભારતના બૌદ્ધિક શિક્ષણ (Liberal Arts) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

ભાગ – ૭ : ભાષા, તર્ક, કાવ્ય, સંકેતવિદ્યા અને બૌદ્ધિક કલાઓ (કલા ૪૮ થી ૫૬)

આ વિભાગને પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણનું “બૌદ્ધિક હૃદય” કહી શકાય. અહીં માત્ર માહિતી નહીં પરંતુ વિચારશક્તિ, ભાષા-નિયંત્રણ, સર્જનાત્મકતા, સ્મૃતિ અને તર્કબુદ્ધિનું વિકાસ થાય છે.

૪૮. પ્રહેલિકા (प्रहेलिका)

અર્થ

બુદ્ધિ પરીક્ષણ માટે રચાયેલા કોયડા અથવા રહસ્યપ્રશ્ન.

શું શીખવાતું હતું?

પહેલી (riddle) બનાવવી
મુશ્કેલ પ્રશ્નો ઉકેલવા
શબ્દોમાં છુપાયેલ અર્થ શોધવો

પ્રાચીન ઉપયોગ

ગુરુકુલ, રાજસભા અને વિદ્વાન ચર્ચાઓમાં.

આધુનિક સમકક્ષ

Riddles
Brain Teasers
Cognitive Games

મહત્વ

વિચારશક્તિ અને તર્કબુદ્ધિ વિકસાવે છે.

૪૯. પ્રતિમાલા (प्रतिमाला)

અર્થ

અંત્યાક્ષરી જેવી શબ્દશૃંખલા રમત.

શું શીખવાતું હતું?

શબ્દ જોડાણ
સ્મૃતિ શક્તિ
ઝડપી પ્રતિભાવ

પ્રાચીન ઉપયોગ

કાવ્યસભા અને સાહિત્યિક મેળાવડા.

આધુનિક સમકક્ષ

Word Chain Games
Antakshari
Language Play

મહત્વ

ભાષા પર નિયંત્રણ અને સ્મૃતિ વિકાસ.

૫૦. દુર્વાચકયોગ (दुर्वाचकयोग)

અર્થ

કઠિન શબ્દો, દુર્લભ અર્થ અને ગૂઢ ભાષાનો અભ્યાસ.

શું શીખવાતું હતું?

કઠિન શબ્દોની વ્યાખ્યા
બહુઅર્થક શબ્દો સમજવા
શાસ્ત્રીય ભાષાનો અભ્યાસ

આધુનિક સમકક્ષ

Advanced Linguistics
Philology
Semantic Studies

મહત્વ

ભાષાની ઊંડાણપૂર્ણ સમજ વિકસાવે છે.

૫૧. પુસ્તકવાચન (पुस्तकवाचन)

અર્થ

સ્પષ્ટ, ભાવસભર અને યોગ્ય ઉચ્ચાર સાથે વાંચનની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

શાસ્ત્રોનું ઉચ્ચારણ
શ્લોક વાંચન
અર્થસભર પઠન

આધુનિક સમકક્ષ

Reading Skills
Public Reading
Elocution

મહત્વ

જ્ઞાનનું સાચું સંચારણ.

૫૨. કાવ્યસમસ્યાપૂર્તિ (काव्यसमस्यापूर्ति)

અર્થ

આપેલી કાવ્યપંક્તિ અથવા અર્ધશ્લોકને પૂર્ણ કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

કાવ્ય રચના
સર્જનાત્મક વિચાર
છંદજ્ઞાન

પ્રાચીન ઉપયોગ

કાવ્યસભા અને રાજદરબારની સ્પર્ધાઓ.

આધુનિક સમકક્ષ

Creative Writing
Poetry Completion
Literary Challenges

મહત્વ

સર્જનાત્મકતા અને ભાષા કુશળતા.

૫૩. તર્કમર્મ (तर्कमर्म)

અર્થ

તર્કશાસ્ત્ર અને દલીલનું સૂક્ષ્મ જ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

reasoning
દલીલ રચના
ખંડન-મંડન
તર્કની ભૂલો ઓળખવી

શાસ્ત્રીય સંબંધ

ન્યાયશાસ્ત્ર પરંપરા સાથે જોડાયેલ.

આધુનિક સમકક્ષ

Logic
Debate
Critical Thinking

મહત્વ

સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે ભેદ કરવાની ક્ષમતા.

૫૪. અક્ષરમુષ્ટિકા કથન (अक्षरमुष्टिकाकथन)

અર્થ

હાથના સંકેતો અથવા મુદ્રાઓ દ્વારા સંવાદ કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

ગુપ્ત સંકેતો
હસ્તમુદ્રા ભાષા
મૌન સંવાદ

પ્રાચીન ઉપયોગ

ગુપ્તચર વ્યવસ્થા
યુદ્ધ સંકેતો
નાટ્ય પ્રદર્શન

આધુનિક સમકક્ષ

Sign Language
Gesture Communication
Non-verbal Communication

મહત્વ

શબ્દ વગર સંવાદ કરવાની ક્ષમતા.

૫૫. મ્લેચ્છિતકલા વિકલ્પ (म्लेच्छितकला-विकल्प)

અર્થ

વિદેશી ભાષાઓ અને ગુપ્ત લિપિઓનું જ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

પરદેશી ભાષાઓ
ગુપ્ત કોડ
સંકેતલિપિ

મહત્વપૂર્ણ નોંધ

આમાં “મ્લેચ્છ”નો અર્થ માત્ર વિદેશી અથવા અજાણી ભાષાઓ છે.

આધુનિક સમકક્ષ

Foreign Languages
Cryptography (મૂળભૂત સ્તરે)
Code Systems

મહત્વ

રાજનૈતિક અને વેપારી સંચાર માટે જરૂરી.

૫૬. દેશી ભાષા જ્ઞાન (देशीभाषाज्ञान)

અર્થ

સ્થાનિક ભાષાઓ અને બોલીઓનું જ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

પ્રાદેશિક ભાષાઓ
લોકબોલી
ભાષા ભિન્નતા સમજવી

પ્રાચીન ઉપયોગ

વેપાર
રાજદૂત વ્યવહાર
સંવાદ વ્યવસ્થા

આધુનિક સમકક્ષ

Linguistics
Sociolinguistics
Regional Language Studies

મહત્વ

સાંસ્કૃતિક એકતા અને સંવાદ માટે જરૂરી.

ભાગ ૭ નો સાર

આ વિભાગ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણ માત્ર ધાર્મિક કે વ્યવહારિક નહોતું, પરંતુ અત્યંત બૌદ્ધિક અને વિશ્લેષણાત્મક હતું.

અહીં વિકસતા મુખ્ય કૌશલ્યો:

વિચારશક્તિ (Practical reasoning)
ભાષા કુશળતા
સર્જનાત્મક લેખન
તર્કશાસ્ત્ર
સંકેત સંચાર
ગુપ્ત સંચાર વિજ્ઞાન
ભાષાશાસ્ત્ર

આધુનિક સરખામણી

કલા	આધુનિક ક્ષેત્ર
પ્રહેલિકા	Puzzle Solving
પ્રતિમાલા	Language Games
દુર્વાચકયોગ	Linguistics
પુસ્તકવાચન	Reading & Oratory
કાવ્યસમસ્યાપૂર્તિ	Creative Writing
તર્કમર્મ	Logic & Debate
અક્ષરમુષ્ટિકા	Non-verbal Communication
મ્લેચ્છિતકલા	Cryptography / Languages
દેશી ભાષા જ્ઞાન	Sociolinguistics

આગળનો ભાગ (૮ – અંતિમ વિભાગ)

ભાગ ૮ (કલા ૫૭–૬૪) માં આવશે:

નિમિત્તજ્ઞાન (પ્રકૃતિ સંકેત વિજ્ઞાન)
સ્મૃતિ અને ધારણ શક્તિ
નકલ અને અવાજ અનુકરણ
માનસી કાવ્ય રચના
ક્રિયાવિકલ્પ
કોશવિદ્યા
વિનયશાસ્ત્ર
વૈતાલિકી વિદ્યા

આ અંતિમ વિભાગમાં પ્રાચીન ભારતની મનોવિજ્ઞાન, નિરીક્ષણશક્તિ, સ્મૃતિ વિજ્ઞાન અને સર્વજ્ઞાન સંકલનની પરંપરા જોવા મળશે.

ભાગ – ૮ (અંતિમ ભાગ) : નિરીક્ષણ, સ્મૃતિ, સર્જન, કોશવિદ્યા અને સંયુક્ત વિદ્યા (કલા ૫૭ થી ૬૪)

આ અંતિમ વિભાગ પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણનું સૌથી “સંકલિત સ્વરૂપ” દર્શાવે છે. અહીં કુદરતનું નિરીક્ષણ, સ્મૃતિશક્તિ, સર્જનાત્મક વિચાર, ભાષાભંડાર, શિસ્ત અને સંયુક્ત કૌશલ્યોનો સમાવેશ થાય છે. આને આજે આપણે Cognitive Science + General Knowledge + Applied Arts તરીકે સમજી શકીએ.

૫૭. પુષ્પશકટિ-નિમિત્ત જ્ઞાન

(पुष्पशकटिनिमित्तज्ञान)

અર્થ

કુદરતી સંકેતો, હવામાન અને પર્યાવરણીય લક્ષણો પરથી અનુમાન કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વાદળોની રચનાથી વરસાદનો અંદાજ
પવનની દિશાથી ઋતુ બદલાવ
પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના વર્તન પરથી સંકેત
કુદરતી નિશાનીઓ વાંચવી

આધુનિક સમકક્ષ

Meteorology (મૂળભૂત સ્તરે)
Environmental Observation
Indigenous Weather Prediction

મહત્વ

આ કલા પ્રકૃતિ સાથે જીવવાની વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ વિકસાવે છે.

૫૮. ધારણ-માતૃકા

(धारणमातृका)

અર્થ

સ્મૃતિશક્તિ અને ધારણ ક્ષમતાને વધારવાની વિદ્યા.

શું શીખવાતું હતું?

શ્લોક કંઠસ્થ કરવો
લાંબા ગ્રંથો યાદ રાખવા
યાદશક્તિ તાલીમ
માનસિક એકાગ્રતા

આધુનિક સમકક્ષ

Mnemonics
Memory Training
Cognitive Enhancement

મહત્વ

લખાણ ઓછું હોવા છતાં જ્ઞાનનું સંરક્ષણ શક્ય બનતું.

૫૯. પાઠ્ય (पाठ्य)

અર્થ

સાંભળેલી વાતને યોગ્ય રીતે પુનરાવર્તિત કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

શ્રવણ-પુનરાવર્તન
ઉચ્ચાર શુદ્ધતા
શાસ્ત્રોનું શીખવણ
મૌખિક પરંપરા

આધુનિક સમકક્ષ

Oral Tradition Studies
Listening Skills
Shadowing Technique

મહત્વ

ભારતીય જ્ઞાનપરંપરા મુખ્યત્વે મૌખિક હતી.

૬૦. માનસી કાવ્યક્રિયા

(मानसी काव्यक्रिया)

અર્થ

મનમાં તરત કાવ્ય રચીને બોલવાની ક્ષમતા.

શું શીખવાતું હતું?

તાત્કાલિક કાવ્ય રચના
છંદ પર નિયંત્રણ
સર્જનાત્મક ભાષા
improvisation

આધુનિક સમકક્ષ

Spontaneous Poetry
Creative Thinking
Improvisation Skills

મહત્વ

કવિઓ અને વિદ્વાનોની બુદ્ધિશક્તિનું પરિમાણ.

૬૧. ક્રિયાવિકલ્પ

(क्रियाविकल्प)

અર્થ

એક જ કાર્યને અનેક રીતે કરવાની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વિકલ્પ વિચાર
સર્જનાત્મક ઉકેલો
સમસ્યા નિરાકરણ
નવી રીત શોધવી

આધુનિક સમકક્ષ

Problem Solving
Design Thinking
Innovation Skills

મહત્વ

નવીનતા (Innovation) નું મૂળ સ્વરૂપ.

૬૨. અભિધાન કોશ

(अभिधानकोश)

અર્થ

શબ્દભંડાર, કોશવિદ્યા અને શબ્દજ્ઞાન.

શું શીખવાતું હતું?

શબ્દોના અર્થ
પર્યાયવાચી શબ્દો
કાવ્યશબ્દ ભંડાર
છંદ અને વ્યાકરણ

સંબંધિત પરંપરા

સંસ્કૃત કોશગ્રંથો જેમ કે
अमरकोश

આધુનિક સમકક્ષ

Lexicography
Vocabulary Studies
Language Reference Science

મહત્વ

ભાષા અને કાવ્ય રચનાનો આધાર.

૬૩. વૈનાયકી વિદ્યા

(वैनायकी विद्या)

અર્થ

વિનય, શિષ્ટાચાર અને સામાજિક વ્યવહારની કળા.

શું શીખવાતું હતું?

વડીલો પ્રત્યે આદર
યોગ્ય સંવાદ
સભ્ય વર્તન
રાજદરબારી શિસ્ત
નૈતિક વ્યવહાર

આધુનિક સમકક્ષ

Etiquette
Soft Skills
Personality Development

મહત્વ

વ્યક્તિનું સામાજિક વ્યક્તિત્વ નિર્માણ કરે છે.

૬૪. વૈતાલિકી વિદ્યાજ્ઞાન

(वैतालिकी विद्याज्ञान)

અર્થ

વૈવિધ્યસભર કૌશલ્યોનું સંયુક્ત જ્ઞાન (multi-skill knowledge).

શું શીખવાતું હતું?

આ કલા “સંકલિત વિદ્યા” છે જેમાં સમાવેશ થાય છે:

સંગીત અને લય
વાર્તાકથન
અભિનય અને નાટ્ય
વ્યૂહ અને ચાતુર્ય
પ્રાણી અને માનવ વર્તન સમજ
વિવિધ કૌશલ્યોનો સમન્વય

પ્રાચીન અર્થ

“વૈતાલિક” એટલે રાજસભામાં કથાઓ, સ્તુતિઓ અને મનોરંજન રજૂ કરનાર વિદ્વાન.

આધુનિક સમકક્ષ

Interdisciplinary Skills
Performance Arts + Communication
Multi-skill Development

મહત્વ

આ કલા દર્શાવે છે કે અંતિમ લક્ષ્ય “એક જ કૌશલ્ય” નહીં પરંતુ સર્વાંગી વ્યક્તિત્વ વિકાસ હતું.

અંતિમ સારાંશ : ચોસઠ કલાઓનો દાર્શનિક અર્થ

આ સમગ્ર ૬૪ કલાઓને જો એકત્ર રીતે જોઈએ તો તે માત્ર “કલા યાદી” નથી, પરંતુ:

૧. જીવનવિજ્ઞાન (Life Science)

આરોગ્ય
શરીર સંભાળ
આહાર
પર્યાવરણ

૨. તકનીકી વિજ્ઞાન (Technology)

ધાતુવિજ્ઞાન
યંત્રવિદ્યા
સ્થાપત્ય

૩. માનવશાસ્ત્ર (Human Sciences)

ભાષા
તર્ક
મનોબળ
સંવાદ

૪. સૌંદર્ય અને કલા

સંગીત
નૃત્ય
નાટ્ય
ચિત્રકલા

૫. વ્યવહારિક જીવનકૌશલ્ય

રસોઈ
વસ્ત્ર
વ્યવસ્થાપન
આર્થિક સમજ

અંતિમ નિષ્કર્ષ

આ ૬૪ કલાઓ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણ:

માત્ર જ્ઞાન આપતું નહોતું, પરંતુ “પૂર્ણ માનવ” બનાવતું હતું.

અર્થાત્:

બુદ્ધિશાળી
સર્જનાત્મક
શિસ્તબદ્ધ
કુશળ
સંવેદનશીલ
અને વ્યવહારુ

			
References:
મુખ્ય પ્રાચીન સ્ત્રોતો
૧. कामसूत्र
ચોસઠ કલાઓનો સૌથી પ્રસિદ્ધ અને પ્રાચીન ઉલ્લેખ.
સ્થાન
પ્રથમ અધિકરણ
તૃતીય અધ્યાય (कन्यासम्प्रयुक्तकाः कलाः)
મહત્વ
વાત્સ્યાયન દ્વારા ૬૪ કલાઓની સૂચિ આપવામાં આવી છે, જે બાદના અનેક ગ્રંથોના આધારરૂપ બની.
સંસ્કૃત શ્લોક (આરંભ)
गीतं वाद्यं नृत्यमालेख्यं विशेषकच्छेद्यं तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ।
पुष्पास्तरणं दशनवसनाङ्गरागः ...
આગળ સમગ્ર ચતુષ્ષષ્ટિ કલાઓની ગણના આવે છે.
૨. शुक्रनीति
મહત્વ
રાજશિક્ષણ, નીતિ અને વિવિધ કૌશલ્યોમાં અનેક કલાઓનો ઉલ્લેખ મળે છે.
ઉપયોગ
શિક્ષણ વ્યવસ્થા
રાજકુમારોની તાલીમ
કૌશલ્ય આધારિત જ્ઞાન
૩. अग्नि पुराण
મહત્વ
અગ્નિ પુરાણમાં:
સ્થાપત્ય
શિલ્પ
ચિત્રકલા
સંગીત
ધનુર્વેદ
વિશે વિસ્તૃત માહિતી મળે છે.
૪. नाट्यशास्त्र
મહત્વ
ખાસ કરીને:
ગીત
વાદ્ય
નૃત્ય
નાટ્ય
અભિનય
મંચરચના
વિષયક પ્રામાણિક ગ્રંથ.
૫. मानसोल्लास
સમય
૧૨મી સદી
મહત્વ
રાજવી જીવનમાં:
રસોઈ
સંગીત
કલા
શિકાર
વનસ્પતિ
મનોરંજન
વિશે અદભુત માહિતી મળે છે.
૬. बृहत्संहिता
મહત્વ
ચોસઠ કલાઓમાં આવતી અનેક વિદ્યાઓ માટે આધારરૂપ:
રત્નપરીક્ષા
સ્થાપત્ય
હવામાનવિજ્ઞાન
નિમિત્તજ્ઞાન
વૃક્ષવિદ્યા
૭. अर्थशास्त्र
મહત્વ
નીચેની કલાઓ સમજવામાં ઉપયોગી:
વૈજયિકી વિદ્યા
ગુપ્તચર વ્યવસ્થા
સંકેત ભાષા
રાજનીતિ
વ્યૂહરચના
૮. वृक्षायुर्वेद
મહત્વ
કલા ૩૫ (વૃક્ષાયુર્વેદયોગ) માટે મુખ્ય સ્ત્રોત.
વિષયો:
વૃક્ષારોપણ
રોગચિકિત્સા
ખાતર
સંવર્ધન
૯. अमरकोश
મહત્વ
કલા ૬૨ (અભિધાન કોશ) માટે મૂળભૂત ગ્રંથ.
વિષયો:
પર્યાયવાચી શબ્દો
શબ્દભંડાર
ભાષાવિજ્ઞાન
૧૦. शिल्पशास्त्र
સંબંધિત કલાઓ
સ્થાપત્ય
તક્ષ્ણ
કર્ણપત્રભંગ
યંત્રમાતૃકા
વિશ્વકર્મા પુરાણ વિશે નોંધ
તમે આપેલી યાદી ઘણી હદ સુધી લોકપ્રચલિત "વિશ્વકર્મા પરંપરા"માં મળતી યાદીઓ સાથે મેળ ખાતી દેખાય છે.
પરંતુ સંશોધનાત્મક દૃષ્ટિએ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે:
હાલમાં ઉપલબ્ધ મુખ્ય સંસ્કૃત પુરાણોની પ્રમાણભૂત આવૃત્તિઓમાં આ સંપૂર્ણ યાદી સ્પષ્ટરૂપે મળવી મુશ્કેલ છે.
ઘણા પ્રદેશોમાં "વિશ્વકર્મા પુરાણ" નામે પ્રચલિત ગ્રંથો અથવા સંકલનો ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેમની પાંડુલિપિ પરંપરા અને ઐતિહાસિકતા સમાન નથી.
તેથી શૈક્ષણિક લખાણમાં "વિશ્વકર્મા પરંપરા અનુસાર" અથવા "વિશ્વકર્મા પુરાણમાં પ્રચલિત યાદી મુજબ" એવો ઉલ્લેખ વધુ યોગ્ય ગણાય.

		

યાદીમાં ૬૪ કલાઓ માત્ર “લલિત કલાઓ” નથી. તેમાં સ્થાપત્ય, ઇજનેરી, ધાતુવિજ્ઞાન, રસોઈ, કૃષિ, ભાષાશાસ્ત્ર, સંગીત, નાટ્ય, યુદ્ધવિદ્યા, તર્કશાસ્ત્ર અને સામાજિક વ્યવહાર — એમ સમગ્ર જીવન માટે જરૂરી લગભગ તમામ વ્યવહારિક અને બૌદ્ધિક કૌશલ્યોનો સમાવેશ થાય છે. તેથી તેને પ્રાચીન ભારતનું એક પ્રકારનું સર્વાંગી શિક્ષણ-પાઠ્યક્રમ (Holistic Curriculum) પણ કહી શકાય. સદા યાદ રહે: જયારે અત્યારના અતિ વિકસેલા દેશો જંગલી જીવન વ્યતીત કરતા હતા ત્યારે આપણા મહાન સુશિક્ષિત ભારતમાં આવી કલાઓ તેની પરાકાષ્ઠા (Pinnacle) સુધી વિકસેલી હતી. અત: સ્પષ્ટ રૂપે, અત્યારના આધુનિક વિજ્ઞાનને તથા કલાઓને આ મૂળ કલાઓનું જ અનુસંધાન (Extension) સમજવું.