ब्रह्मविद्याप्रदः शान्तेः रक्षायाश्च प्रवर्तकः । अथर्ववेदो लोकेषु हितमार्गप्रदर्शकः ॥
आरोग्यधर्मसंयुक्तं लौकिकामुष्मिकं शुभम् । मन्त्रसूक्तसमायुक्तं ज्ञानरत्नाकरं महत् ॥

અથર્વવેદ બ્રહ્મવિદ્યા આપનાર, શાંતિ અને રક્ષાનો પ્રચારક તથા લોકહિતનો માર્ગ દર્શાવનાર છે. તે આરોગ્ય, ધર્મ, લોકજીવન અને પરલૌકિક કલ્યાણ સાથે સંકળાયેલ શુભ જ્ઞાનથી ભરપૂર છે. મંત્રો અને સૂક્તોથી સમૃદ્ધ એવો અથર્વવેદ મહાન જ્ઞાનસાગર છે.

અથર્વવેદ એટલે “બ્રહ્મવિદ્યા”, “રક્ષા”, “શાંતિ” અને “જીવનવ્યવહાર” નો “સ્થિર-જ્ઞાન” વાળો વેદ.

અથર્વ વેદ ધ્યાન

अथर्वणाभिदो वेदो धवलो मर्कटानन: | अक्षसूत्रं च खटवाङ्गं बिभ्राणो यजनप्रिय ||

જે ઉજ્જવળ વર્ણ વાળા તથા મર્કટ (વાનર) સમાન મુખવાળા છે, જેમણે અક્ષમાળા અને ખટવાંગ ધારણ કર્યા છે, જેમને યજનકર્મ અત્યંત પ્રિય છે એવા અથર્વણઃ નામના વેદભગવાન કહેલા છે.

અથર્વવેદમાં આમુષ્મિક (પારલૌકિક) એટલે કે “બ્રહ્મવિદ્યા”, અને ઐહિક (ઈહલૌકિક) એટલે કે “દુન્યવી” એમ બંને વિદ્યા એમાં ઉત્તમ સ્વરૂપે વિદ્યમાન છે.

અથર્વવેદમાં કુલ 5987 મંત્રો છે.

અથર્વવેદનું તત્ત્વજ્ઞાન

અથર્વવેદનો મુખ્ય ભાવ:

બ્રહ્મવિદ્યા
શાંતિ
રક્ષા
આરોગ્ય
ઉપચાર
ગૃહસ્થજીવન
રાજધર્મ
પ્રાયશ્ચિત્ત
આધ્યાત્મિક તથા લોકવ્યવહારનો સમન્વય

અથર્વવેદ માનવજીવનના દૈનિક અને આધ્યાત્મિક બંને પાસાઓને સ્પર્શે છે.

તેમાં:

શાંતિમંત્રો
આરોગ્યપ્રાર્થનાઓ
ઔષધિસ્તુતિ
રાજ્યરક્ષા
દુષ્ટનિવારણ
આયુષ્યકામના
બ્રહ્મચિંતન

આદિનો વિશાળ ભંડાર છે. પ્રસિદ્ધ શાંતિભાવ: भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । “હે દેવો! અમે શુભ વાતો સાંભળીએ”.

અથર્વવેદનું શાસ્ત્રીય વર્ગીકરણ

બ્રહ્મા ઋત્વિજનો વેદ
શાંતિ અને પ્રાયશ્ચિત્તનો વેદ
લોકજીવનનો વેદ
આયુર્વેદ, રાજ્યશાસ્ત્ર અને તંત્રપરંપરાનો આધાર
ગૃહ્ય અને રાજકીય વિધિઓનો મુખ્ય સ્ત્રોત

ચાર મુખ્ય ઋત્વિજોમાં:

હોતૃ → ઋગ્વેદ
અધ્વર્યુ → યજુર્વેદ
ઉદ્‌ગાતા → સામવેદ
બ્રહ્મા → અથર્વવેદ

અથર્વવેદ ખાસ કરીને “બ્રહ્મા” ઋત્વિજ સાથે સંબંધિત છે.

અથર્વવેદ મંત્ર સંખ્યા

પરંપરાગત રીતે:

૨૦ કાંડ
આશરે ૭૩૦ સૂક્ત
આશરે ૫૯૦૦ થી ૬૦૦૦ મંત્રો

શૌનક પાઠ અનુસાર સામાન્ય રીતે:

૨૦ કાંડ
૭૩૧ સૂક્ત
આશરે ૫૯૮૭ મંત્રો

માનવામાં આવે છે.

અથર્વવેદની નવ શાખાઓ છે.

1. પૈપ્પલાદ શાખા

2. તૌદ શાખા

3. મૌદ શાખા

4. શૌનક શાખા

5. જાજલ શાખા

6. જલદ શાખા

7. બ્રહ્મવદ શાખા

8. દેવદર્શ શાખા

9. ચારણવૈદ્ય શાખા

પતંજલિના મહાભાષ્ય અનુસાર:

ઋગ્વેદ — ૨૧ શાખા
યજુર્વેદ — ૧૦૧ શાખા
સામવેદ — ૧૦૦૦ શાખા
અથર્વવેદ — ૯ શાખા

અથર્વવેદની ૯ શાખાઓનું ઉલ્લેખ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં મળે છે.

હાલ પ્રચલિત મુખ્ય અથર્વવૈદિક શાખાઓ

૧. શૌનક શાખા

આજની સૌથી પ્રચલિત અથર્વવૈદિક શાખા. હાલ ઉપલબ્ધ અથર્વવેદનો મુખ્ય આધાર.

૨. પૈપ્પલાદ શાખા

અત્યંત પ્રાચીન અને મહત્વપૂર્ણ પરંપરા. ઓડિશા અને કાશ્મીર પરંપરામાં તેના અવશેષો મળ્યા છે. અન્ય શાખાઓ મોટાભાગે લુપ્ત માનવામાં આવે છે.

અથર્વવેદના પ્રવર્તક ઋષિઓ

અથર્વવેદ મુખ્યત્વે:

અથર્વા ઋષિ
અંગિરા ઋષિ

સાથે સંબંધિત છે. તેથી તેનું પ્રાચીન નામ: “અથર્વાંગિરસ” પણ કહેવાય છે.

અન્ય મુખ્ય ઋષિઓ:

ભૃગુ ઋષિ
કશ્યપ ઋષિ
શૌનક ઋષિ
પૈપ્પલાદ ઋષિ

અથર્વવેદ સંહિતાનું મુખ્ય વર્ગીકરણ

અથર્વવેદ સંહિતા મુખ્યત્વે:

કાંડ
અનુવાક
સૂક્ત
મંત્ર

રૂપે ગોઠવાયેલી છે.

કાંડ વિભાજન

અથર્વવેદ
│
├── કાંડ ૧
├── કાંડ ૨
├── કાંડ ૩
├── …
├── કાંડ ૧૯
└── કાંડ ૨૦

મુખ્ય વિષયવસ્તુ

કાંડ ૧–૭ લૌકિક જીવન, આરોગ્ય, રક્ષા, શાંતિ, આયુષ્ય.

કાંડ ૮–૧૨ દાર્શનિક, આધ્યાત્મિક અને રહસ્યાત્મક મંત્રો.

કાંડ ૧૧–૧૨ વ્રાત્ય, પૃથ્વી સૂક્ત વગેરે વિશેષ વિભાગો.

કાંડ ૧૩–૧૮ વિધિ, લગ્ન, અંત્યેષ્ટિ, રાજકર્મ વગેરે.

કાંડ ૧૯ પરિશિષ્ટસમાન વિભાગ.

કાંડ ૨૦ ઋગ્વૈદિક પ્રકારના ઘણાં સૂક્તોનો સમાવેશ.

પ્રસિદ્ધ સૂક્તો

પૃથ્વી સૂક્ત

માતૃભૂમિની મહાન સ્તુતિ.

माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः । “પૃથ્વી મારી માતા છે અને હું પૃથ્વીનો પુત્ર છું।”

સ્કંભ સૂક્ત

સમગ્ર બ્રહ્માંડના આધારતત્ત્વનું વર્ણન.

કાલ સૂક્ત

સમયના તત્ત્વનું દાર્શનિક ચિંતન.

વ્રાત્ય સૂક્ત

અદ્વિતીય પરમચૈતન્યનું રહસ્યમય વર્ણન.

અનુવાક – સૂક્ત – મંત્ર વ્યવસ્થા

અથર્વવેદ
│
├── કાંડ
│ ├── અનુવાક
│ │ ├── સૂક્ત
│ │ │ └── મંત્ર
│ │ │
│ │ └── ઋષિ / દેવતા / છંદ
│ │
│ └── પાઠક્રમ

મુખ્ય છંદો:

ગાયત્રી
અનુષ્ટુપ
ત્રિષ્ટુપ
જગતી
પંક્તિ

આદિ।

અથર્વવેદ સંપૂર્ણ રચના

			
અથર્વવેદ
│
├── સંહિતા
│ │
│ ├── શૌનક સંહિતા
│ └── પૈપ્પલાદ સંહિતા
│
├── બ્રાહ્મણ
│ │
│ └── ગોપથ બ્રાહ્મણ
│
├── આરણ્યક
│
├── ઉપનિષદ
│ │
│ ├── મુંડક ઉપનિષદ
│ ├── માંડૂક્ય ઉપનિષદ
│ ├── પ્રશ્ન ઉપનિષદ
│ ├── અથર્વશિખા ઉપનિષદ
│ └── અથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ
│
└── સૂત્ર
│
├── વૈતાન શ્રૌતસૂત્ર
├── કૌશિક સૂત્ર
└── નક્ષત્રકલ્પ

		