नैऋत्ये शयनं श्रेष्ठं दक्षिणे शिर एव च । शुद्धे शान्तिगृहे नित्यं सुखनिद्रा प्रजायते ॥

નૈઋત્ય દિશામાં આવેલ શયનખંડ અને દક્ષિણ તરફ માથું રાખીને કરેલું શયન શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. સ્વચ્છ અને શાંત ગૃહમાં સદા સુખદ નિદ્રા પ્રાપ્ત થાય છે.

હિંદુ વાસ્તુશાસ્ત્ર અનુસાર શયનખંડ મનની શાંતિ, આરોગ્ય, ઊંઘની ગુણવત્તા અને દાંપત્ય સુખ સાથે સંકળાયેલ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન માનવામાં આવે છે. શયનખંડ માટે નૈઋત્ય દિશા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, જ્યારે અગ્નિકોણ અને ઈશાન ખૂણામાં શયનખંડ ટાળવા સૂચવવામાં આવે છે. સૂતી વખતે માથું દક્ષિણ અથવા પૂર્વ તરફ રાખવું શુભ ગણાય છે. પલંગ મજબૂત, સ્વચ્છ અને દક્ષિણ અથવા પશ્ચિમ દિવાલ પાસે ગોઠવવો જોઈએ. અરીસામાં સૂતા શરીરનું પ્રતિબિંબ ન પડે, હળવા અને શાંત રંગો વાપરવા, હિંસક ચિત્રો ટાળવા તથા શયનખંડ સ્વચ્છ અને હવાદાર રાખવો જેવા નિયમો માનસિક અને પર્યાવરણીય સુસંગતતા માટે જણાવાયા છે. વાસ્તુના આ નિયમોમાં પ્રતીકાત્મક, આધ્યાત્મિક અને વ્યવહારિક — ત્રણેય પ્રકારના તત્ત્વો જોવા મળે છે.

૧. શયનખંડની દિશા

મુખ્ય શયનખંડ (Master Bedroom) નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ / Southwest) ખૂણામાં રાખવો શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
જો તે શક્ય ન હોય તો દક્ષિણ દિશામાં પણ રાખી શકાય.
અગ્નિકોણ (દક્ષિણ-પૂર્વ / Southeast) માં દંપતીનો શયનખંડ ટાળવો. વાસ્તુમાં તેને કલહ, ચીડચીડાપણું અને માનસિક અશાંતિ સાથે જોડવામાં આવે છે.
ઇશાન ખૂણો (ઉત્તર-પૂર્વ / Northeast) પૂજાખંડ માટે શુભ માનવામાં આવે છે; ત્યાં શયનખંડ ટાળવો.
બાળકો માટે પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશાનો ખંડ યોગ્ય માનવામાં આવે છે.
મહેમાનખંડ માટે વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ / Northwest) યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

૨. સુવાની દિશા

સૂતી વખતે માથું દક્ષિણ તરફ રાખવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
પૂર્વ તરફ માથું રાખીને સૂવું પણ શુભ ગણાય છે, ખાસ કરીને વિદ્યાર્થીઓ માટે.
ઉત્તર તરફ માથું રાખીને સૂવું વાસ્તુમાં નિષેધ માનવામાં આવે છે.
પશ્ચિમ તરફ માથું રાખીને સૂવાથી અલસતા વધે એવું કેટલાક વાસ્તુગ્રંથોમાં જણાવાય છે.
પગ ઉત્તર અથવા પૂર્વ તરફ રહે તે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

પરંપરાગત માન્યતા

વાસ્તુમાં પૃથ્વીના ચુંબકીય પ્રવાહ સાથે શરીરના સંતુલનને ધ્યાનમાં રાખીને દક્ષિણ તરફ માથું રાખવાનું કહેવામાં આવે છે.

૩. પલંગ (બેડ) ની ગોઠવણી

પલંગ દક્ષિણ અથવા પશ્ચિમ દિવાલને અડાડીને રાખવો.
પલંગ દરવાજાની સીધી સામે ન રાખવો.
પલંગ બારીની એકદમ નીચે ન રાખવો.
પલંગ બીમ (Beam) ની સીધી નીચે ન હોવો જોઈએ.
પલંગને ચારે બાજુથી થોડું ખુલ્લું સ્થાન રહે તે સારું માનવામાં આવે છે.
પલંગનો આકાર ચોરસ અથવા આયાતાકાર યોગ્ય ગણાય છે.
પલંગ કડકડાટ અવાજ કરતો હોય અથવા તૂટેલો હોય તો તેને અશુભ માનવામાં આવે છે.
પલંગ ઉપર ભારે માળિયું, સ્ટોરેજ અથવા લટકતી વસ્તુઓ ન રાખવી.

૪. પલંગ કઈ વસ્તુનો હોવો જોઈએ?

લાકડાનો પલંગ શુભ માનવામાં આવે છે.
લોખંડ, પ્લાસ્ટિક અથવા સંપૂર્ણ ધાતુના પલંગ ટાળવા સૂચવાય છે.
કાળો રંગનો બેડ વાસ્તુમાં સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે.
કુદરતી લાકડાના રંગો અથવા હળવા રંગો શુભ ગણાય છે.

૫. અરીસા (Mirror) વિષે નિયમો

સૂતી વખતે અરીસામાં શરીરનું પ્રતિબિંબ ન પડવું જોઈએ.
બેડની સામે અરીસો ન રાખવો.
જો અરીસો દૂર ન કરી શકાય તો રાત્રે તેના ઉપર પડદો ઢાંકી દેવો.
અરીસા માટે પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિવાલ વધુ યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

૬. શયનખંડના રંગો

શુભ રંગો

હળવો ગુલાબી
આછો લીલો
આછો વાદળી
ક્રીમ
આછો ભૂરો
માટીયાળો રંગ

આ રંગો શાંતિ, પ્રેમ, આરામ અને સ્થિરતા સાથે જોડાયેલા માનવામાં આવે છે.

ટાળવા યોગ્ય રંગો

ખૂબ ગાઢ કાળો
અતિ તેજ પીળો
અત્યંત ચટક નારંગી
અતિ ચટક લાલ (ઘણા વાસ્તુ નિષ્ણાતો અનુસાર અતિ લાલ રંગ ઉગ્રતા વધારી શકે)

નોંધ: કેટલાક પરંપરાગત વાસ્તુપ્રવાહોમાં દાંપત્ય માટે લાલ રંગ શુભ ગણાય છે, પરંતુ આધુનિક વાસ્તુવિદો સામાન્ય રીતે હળવા અને શાંત રંગોને વધુ યોગ્ય માને છે.

૭. સુવાની પથારી અને ચિત્રો

ચાદર, તકીયા અથવા દિવાલ પર હિંસક, ભયંકર અથવા જંગલી જાનવરોના ચિત્રો ટાળવા.
યુદ્ધ, આગ, દુઃખ અથવા વિનાશ દર્શાવતા ચિત્રો ન રાખવા.
પ્રેમ, પ્રકૃતિ, શાંતિ, ફૂલ, રાધા-કૃષ્ણ, દંપતી સુખ વગેરે દર્શાવતા ચિત્રો શુભ માનવામાં આવે છે.
શયનખંડમાં દેવી-દેવતાઓની મોટી મૂર્તિઓ અથવા પૂજાસ્થાન ન રાખવા.

૮. પ્રકાશ અને હવા

શયનખંડમાં પૂરતો કુદરતી પ્રકાશ અને હવા આવવી જોઈએ.
દિવસ દરમિયાન ખંડ હવાદાર રાખવો.
રાત્રે ખૂબ તેજ પ્રકાશ ટાળવો.
નરમ અને શાંત પ્રકાશ ઊંઘ માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

૯. ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ

ટીવી, કમ્પ્યુટર, ભારે ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનો ઓછા રાખવા.
સૂતી વખતે મોબાઇલ માથા પાસે ન રાખવો.
સતત અવાજ કરતી મશીનો ટાળવી.

૧૦. સ્વચ્છતા અને ગોઠવણી

શયનખંડમાં અનાવશ્યક કચરો, જૂની તૂટેલી વસ્તુઓ અથવા બિનજરૂરી સામાન ન રાખવો.
પલંગની નીચે કચરો, જૂતાં-ચપ્પલ અથવા ભારે સ્ટોરેજ ટાળવું.
સુગંધિત અને સ્વચ્છ વાતાવરણ માનસિક શાંતિ માટે શુભ માનવામાં આવે છે.

૧૧. દંપતી માટે વિશેષ સૂચનો

દંપતીનો પલંગ એક જ ગાદીનો હોવો શુભ માનવામાં આવે છે.
બે અલગ ગાદી અથવા વચ્ચે ખાલી જગ્યા સંબંધોમાં અંતરનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
તૂટેલા, ધારદાર અથવા અસમતોલ ફર્નિચર ટાળવા.

૧૨. પરંપરાગત અને આધુનિક દૃષ્ટિકોણ

વાસ્તુશાસ્ત્ર મુખ્યત્વે પરંપરાગત ભારતીય સ્થાપત્ય અને માનસિક-પર્યાવરણીય સંતુલન પર આધારિત છે. તેમાં દર્શાવાયેલા ઘણા નિયમો પ્રતીકાત્મક, માનસિક અને વ્યવહારુ કારણો ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે: