सप्तपुरीपवित्राश्च सरांसि क्षेत्रपर्वताः । वेदपुराणगीताश्च भारतस्य महद्विभुः ॥
सिन्धवो गिरयो दिव्या नवग्रहसमन्विताः । भौतिकं दैविकं चैव धर्मेणैक्यं प्रपद्यते ॥
तीर्थयात्रातपोयोगैर्विश्वं पावनमीरितम् । भारतीयेषु शास्त्रेषु भूर्भुवः स्वः प्रतिष्ठितम् ॥

સપ્તપુરીઓ, પવિત્ર સરોવરો, ક્ષેત્રો અને પર્વતો — આ બધાનું મહિમાવર્ણન વેદો અને પુરાણોમાં થયું છે; એ ભારતની દિવ્ય મહિમાને દર્શાવે છે. નદીઓ, દિવ્ય પર્વતો અને નવગ્રહો — આ બધું ભૌતિક અને દૈવિક જગતનું એકીકરણ છે, જે ધર્મ દ્વારા પરસ્પર જોડાયેલું છે. તીર્થયાત્રા, તપ અને યોગ દ્વારા સમગ્ર વિશ્વને પવિત્ર માનવામાં આવ્યું છે. ભારતીય શાસ્ત્રોમાં ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ — ત્રણેય લોકની આધ્યાત્મિક સ્થાપના વર્ણવાઈ છે.

ભારતીય વૈદિક અને પૌરાણિક પરંપરામાં ભારતભૂમિને માત્ર ભૌતિક પ્રદેશ તરીકે નહીં પરંતુ તીર્થમય, દેવમય અને આધ્યાત્મિક ચેતનાથી યુક્ત પવિત્ર ભૂમિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. વેદો, ઉપનિષદો, રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણોમાં નદીઓ, પર્વતો, અરણ્યો, તીર્થક્ષેત્રો, સરોવરો, ધામો અને લોકવ્યવસ્થાનું વિશાળ અને ગૂઢ વર્ણન મળે છે. સૈન્ધવારણ્ય, પુષ્કરારણ્ય અને હિમવદારણ્ય જેવા અરણ્યો ઋષિઓની તપોભૂમિ રહ્યા છે, જ્યારે અયોધ્યા, કાશી, દ્વારિકા અને મથુરા જેવી સપ્તપુરીઓ મોક્ષદાયિ માનવામાં આવી છે. પંચસરોવર, સપ્તક્ષેત્ર અને ચારધામ યાત્રાઓ ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરામાં આત્મશુદ્ધિ અને ધર્મસાધનાના પ્રતીક છે.

વૈદિક સાહિત્યમાં સપ્તસિંધુ, પર્વતો અને દિશાઓનું વર્ણન માત્ર ભૂગોળ નથી, પરંતુ દૈવી ચેતનાની અભિવ્યક્તિ છે. ઋગ્વેદથી લઈને ભાગવત અને વિષ્ણુપુરાણ સુધી જંબૂદ્વીપ, મેરુ, સહ્ય, વિંધ્ય અને મહેન્દ્ર જેવા પર્વતોનું વર્ણન બ્રહ્માંડવ્યવસ્થાના અંગરૂપે કરવામાં આવ્યું છે. નવગ્રહો, ચંદ્રની અવસ્થાઓ અને સાત સમુદ્રોની કલ્પના દર્શાવે છે કે ભારતીય ઋષિઓએ ભૌતિક, દૈવિક અને માનસિક વિશ્વને એકબીજા સાથે સંકળાયેલું માન્યું હતું. આ સમગ્ર પરંપરા દર્શાવે છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિએ ભૂગોળને પણ આધ્યાત્મિકતા સાથે જોડીને “ધર્મમય વિશ્વદર્શન” પ્રસ્થાપિત કર્યું છે.

ભૂ મંડળમાં નવ ગ્રહો

1. સૂર્ય

2. ચંદ્ર

3. પૃથ્વી

4. બુધ

5. ગુરુ

6. શુક્ર

7. શની

8. રાહુ

9. કેતુ

ચન્દ્રની બાર અવસ્થાઓ

1. પ્રવાસસ્થ

2. નષ્ટાવસ્થ

3. મૃતાવસ્થ

4. જયાવસ્થ જયકારક

5. હાસ્યાવસ્થ

6. ક્રીડાવસ્થ

7. પ્રમોદાવસ્થ

8. વિષાદાવસ્થ

9. ભોગસ્થ

10. જ્વરાવસ્થ

11. કમ્પાવસ્થ

12. સ્વસ્થાવસ્થ

પૃથ્વી ઉપર સાત સમુદ્રો (સાત સમુદ્ર ના નામ)

1. લવણ સમુદ્ર (ખારું જળ)

2. ઇક્ષુ સમુદ્ર (શેરડીના રસ જેવો)

3. સુરા સમુદ્ર (દારુ જેવો)

4. સર્પિ સમુદ્ર

5. દધિ સમુદ્ર (દહીં જેવો)

6. દુગ્ધ સમુદ્ર (દૂધ જેવો)

7. જળ સમુદ્ર (મીઠા પાણીનો)

સાત સમુદ્રોમાં આવેલા સાત દ્વીપો

1. પ્લક્ષ દ્વીપ

2. શાલ્મલીક્રીશ દ્વીપ

3. કુશ દ્વીપ

4. કૌંચ દ્વીપ

5. શાક દ્વીપ

6. પુષ્કર દ્વીપ

7. જમ્બુ દ્વીપ

જમ્બુ દ્વીપ બધાં દ્વીપોની વચમાં આવેલો છે. અહીં જાંબુના પુષ્કળ વૃક્ષ હોવાથી આ નામ પડ્યું. જમ્બુ દ્વીપ સાત ખંડોમાં વિભાજીત છે.

જંબુ દ્વીપ સાત ખંડો (7 ખંડ)

1. કિંપુરુષ ખંડ

2. હરિવર્ષ ખંડ

3. રમ્યક ખંડ

4. હીરણ્યમય ખંડ

5. કુરુ ખંડ

6. ઈલાવૃત ખંડ

7. ભારત ખંડ

ભારત ખંડ જ કર્મ ભૂમિ છે. અર્થાત, મોક્ષના સાધન રૂપ ભક્તિ અને ધર્મ ધ્યાન આ દેશમાં જ કરી શકાય છે. આને છોડી બાકી બધી ભોગ ભૂમિ છે.

ભારત ખંડના નવ પેટા ખંડો

1. ઇન્દ્રધ્યુમ્ન ખંડ

2. કસેરુ / કંસ્ય ખંડ

3. તામ્રવર્ણ ખંડ

4. ગભસ્તિમાન ખંડ

5. નાગદ્વીપ

6. સૌમ્ય ખંડ

7. ગંધર્વ ખંડ

8. વારુણ ખંડ

9. દ્વીપ

ભારત ખંડમાં મેરુ સહીત અનેક પર્વતો છે જેમાંથી સેંકડો નદીઓ વહે છે.

પૌરાણિક અને પ્રાચીન પર્વતો

ક્રમ	પર્વત	નોંધ / ઓળખ
1	ગંધમાદન	હનુમાન સાથે સંબંધિત
2	મહેન્દ્ર	પરશુરામ તપસ્થળ
3	વૈદુર્ય	પૌરાણિક
4	હિમાલય	દેવાત્મા પર્વત
5	મૈનાક	સમુદ્રમાંથી ઊઠેલો પર્વત
6	દ્રોણગીરી	સંજીવની પર્વત
7	વિંધ્યાચલ	મધ્ય ભારત
8	ત્રિકૂટ	લંકા સંબંધિત
9	હેમકૂટ	મેરુ સંબંધિત
10	નિષધ	જંબૂદ્વીપ વર્ણન
11	હિમવાન	હિમાલય
12	માલ્યવાન	રામાયણ પ્રસિદ્ધ
13	નીલ	નીલગિરી સાથે સંબંધિત
14	શ્વેત	પૌરાણિક
15	કપિલ	પૌરાણિક
16	ગોવર્ધન	શ્રીકૃષ્ણ લીલા
17	કોલાહલ	પૌરાણિક
18	વીભ્રાજ	પૌરાણિક
19	સરસ	પૌરાણિક
20	તુંગપ્રસ્થ	પૌરાણિક
21	નાગગિરી	નાગ સંબંધિત
22	અર્બુદ	આબુ પર્વત
23	રૈવતક	ગિરનાર વિસ્તાર
24	ઋષ્યમૂક	કિષ્કિંધા
25	ગોમંત	ગોવા-કોંકણ વિસ્તાર
26	કૃતસ્તર	પૌરાણિક
27	શ્રીપર્વત	શ્રીશૈલમ
28	કોકણક	કોંકણ વિસ્તાર
29	પરીયાત્ર	અરવલ્લી સંબંધિત
30	ઋક્ષા	સાત કુલપર્વતોમાં
31	શક્તિમાન	પૌરાણિક
32	સહ્ય	સહ્યાદ્રી
33	મંદરાચલ	સમુદ્રમંથન
34	મલયાચલ	દક્ષિણ ભારત
35	વૈહાર	બિહાર વિસ્તાર
36	દર્દુર	પૌરાણિક
37	સસુરસ	પૌરાણિક
38	વૈધ્યુત	પૌરાણિક
39	પાલન્ધમ	પૌરાણિક
40	પાંડુર	પૌરાણિક
41	ગન્તુપ્રસ્થ	પૌરાણિક
42	ગોવર્ધન (ગોધન)	વ્રજ
43	કૃષ્ણગિરી	દક્ષિણ ભારત
44	કારુ	પૌરાણિક
45	કુહશૈલુ	પૌરાણિક
46	કૈલાશ	શિવધામ

સપ્ત કુલપર્વત (પુરાણોમાં)

ક્રમ	પર્વત
47	મહેન્દ્ર
48	મલય
49	સહ્ય
50	શુક્તિમાન
51	ઋક્ષ
52	વિંધ્ય
53	પરીયાત્ર

હિમાલય અને ઉત્તર ભારતના પર્વતો

ક્રમ	પર્વત
54	એવરેસ્ટ (સાગરમાથા)
55	કાંચનજંઘા
56	નંદાદેવી
57	ત્રિશૂલ
58	ધૌલાગિરી
59	અન્નપૂર્ણા
60	માનસલુ
61	શિવલિંગ
62	નિલકંઠ
63	કામેત
64	ચૌખંભા
65	બદ્રીનાથ શ્રેણી
66	કેદારનાથ શ્રેણી
67	ગૌરીશંકર
68	પંચચૂલી
69	હાથી પર્વત
70	નાર-નારાયણ પર્વત
71	કૈલાશ
72	કરાકોરમ
73	ઝાંસ્કર
74	પીર પંજાલ
75	ધૌલાધાર
76	શિવાલિક
77	લદ્દાખ શ્રેણી

પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત

ક્રમ	પર્વત
78	અરવલ્લી
79	આબુ
80	ગિરનાર
81	સતપુડા
82	મૈકલ
83	વિંધ્ય
84	પચમઢી
85	ધૂપગઢ
86	ચિત્રકૂટ
87	કામદગિરી
88	રત્નગિરી
89	રામટેક
90	પાવાગઢ
91	જેસોર
92	તરંગા
93	શેત્રુંજય
94	ગબ્બર
95	ચોટીલા

દક્ષિણ ભારતના પર્વતો

ક્રમ	પર્વત
96	સહ્યાદ્રી
97	પશ્ચિમ ઘાટ
98	પૂર્વ ઘાટ
99	નીલગિરી
100	અન્નામલૈ
101	કાર્ડમમ હિલ્સ
102	પાલની હિલ્સ
103	અગસ્ત્યમાલૈ
104	મહાબળેશ્વર
105	બ્રહ્મગિરી
106	બિલિગીરી
107	શેવરોય
108	નલ્લમાલા
109	વેલિકોન્ડા
110	સેશાચલમ
111	તિરુમલા
112	શ્રીશૈલમ
113	અરુણાચલ
114	ચામુંડી
115	મુલ્લયનગિરી
116	દોડ્ડાબેટ્ટા

પૂર્વ ભારત અને ઉત્તર-પૂર્વ

ક્રમ	પર્વત
117	ગારો
118	ખાસી
119	જયંતિયા
120	નાગા હિલ્સ
121	મિઝો હિલ્સ
122	પટકાઈ
123	લુષાઈ
124	મહાભારત શ્રેણી
125	પારસનાથ
126	રાજમહલ હિલ્સ

રામાયણ અને મહાભારત પ્રસિદ્ધ પર્વતો

ક્રમ	પર્વત	નોંધ
127	ઋષ્યમૂક	સુગ્રીવ-હનુમાન મિલન
128	દ્રોણગીરી	સંજીવની
129	ગંધમાદન	હનુમાન યાત્રા
130	ચિત્રકૂટ	શ્રીરામ વનવાસ
131	મૈનાક	હનુમાન વિરામ
132	ત્રિકૂટ	લંકા
133	મલય	દક્ષિણ યાત્રા
134	મહેન્દ્ર	હનુમાન ઉડાન
135	ગોવર્ધન	શ્રીકૃષ્ણ
136	કૈલાશ	શિવધામ

જૈન અને બૌદ્ધ પરંપરાના પર્વતો

ક્રમ	પર્વત
137	શેત્રુંજય
138	ગિરનાર
139	સમ્મેદ શિખર (પારસનાથ)
140	વૈભાર
141	ગૃધ્રકૂટ
142	ઉદયગિરી
143	ખંડગિરી

દિવ્ય અને લોકાતીત પર્વતો

ક્રમ	પર્વત	નોંધ
144	મેરુ	બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર
145	સુમેરુ	દેવલોક મધ્ય
146	લોકાલોક	પ્રકાશ-અંધકાર સીમા
147	મંદર	સમુદ્રમંથન
148	હેમકૂટ	દેવપર્વત
149	નીલ	જંબૂદ્વીપ
150	શ્વેત	પૌરાણિક

ભારતના સૌથી પવિત્ર પર્વતો

પર્વત	વિશેષતા
કૈલાશ	ભગવાન શિવ
ગોવર્ધન	શ્રીકૃષ્ણ
અરુણાચલ	અગ્નિલિંગ
ગિરનાર	દત્તાત્રેય
શેત્રુંજય	જૈન તીર્થ
શ્રીશૈલમ	જ્યોતિર્લિંગ
ચિત્રકૂટ	શ્રીરામ
ગંધમાદન	હનુમાન
દ્રોણગીરી	સંજીવની
કેદાર	શૈવ પરંપરા

પૌરાણિક બ્રહ્માંડમાં પર્વતોનું સ્થાન

                મેરુ
                  │
        ┌─────────┼─────────┐
      નીલ       હેમકૂટ      નિષધ
        │                     │
    માલ્યવાન             ગંધમાદન
        │                     │
      હિમાલય ─── ભારતવર્ષ ─── વિંધ્ય

નોંધ

અનેક પર્વતોના નામો આજે બદલાઈ ગયા છે.
કેટલાક સંપૂર્ણ પૌરાણિક છે.
કેટલાક દેવલોક / જંબૂદ્વીપ વર્ણનમાં આવે છે.
“પર્વત”, “ગિરિ”, “અચલ”, “શૈલ”, “આદ્રિ” — બધા પર્વત માટેનાં સંસ્કૃત શબ્દો છે.
પુરાણોમાં પર્વતોને જીવંત, દેવરૂપ અને ચેતનાત્મક માનવામાં આવ્યા છે.

ભારતની નદીઓ

નોંધ: ભારતની તમામ નદીઓની સંપૂર્ણ અને અંતિમ યાદી practically અશક્ય છે, કારણ કે હજારો નાની-મોટી, ઋતુપ્રવાહી, ઉપનદીઓ અને સ્થાનિક નદીઓ છે. નીચે પ્રાચીન વૈદિક, પૌરાણિક, ઇતિહાસિક અને આધુનિક ભારતની જાણીતી નદીઓની વિશાળ સંકલિત યાદી આપવામાં આવે છે. તેમાં તમારી ૧૩૫ નદીઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

પૌરાણિક અને પ્રાચીન નદીઓ

ક્રમ	નદી	નોંધ / અન્ય નામ
1	કાલિન્દી	યમુના
2	ગોદાવરી	દક્ષિણ ગંગા
3	યમુના	કાલિન્દી
4	નર્મદા	રેવા
5	તાપી	તાપ્તી
6	ચંદ્રભાગા	ચિનાબ
7	સરયૂ	અયોધ્યા વિસ્તાર
8	સરસ્વતી	વૈદિક નદી
9	સિંધુ	Indus
10	કાવેરી	દક્ષિણ ભારત
11	સાબરમતી	ગુજરાત
12	વૈતરણી	યમલોક માર્ગ
13	જામ્બૂ	પૌરાણિક
14	અલકનંદા	ગંગા સ્ત્રોત
15	ભદ્રા	તુંગભદ્રા ભાગ
16	સીતા	પૌરાણિક
17	ઈરાવતી	રાવી
18	ભીમરથી	ભીમા
19	કૃષ્ણવેણી	કૃષ્ણા
20	કૃતામાલા	દક્ષિણ ભારત
21	તામ્રપર્ણિ	તમિલ પ્રદેશ
22	તુંગભદ્રા	કર્ણાટક
23	ગોમતી	ઉત્તર ભારત
24	ફાલ્ગુ	ગયાજી
25	શતદ્રુ	સતલજ
26	શોણ	સોન
27	વેદસ્મૃતિ	પૌરાણિક
28	પંચરૂપા	પૌરાણિક
29	કાલિંદી	યમુના
30	નીલા	દક્ષિણ ભારત
31	વિતસ્તા	ઝેલમ
32	કુહૂ	પૌરાણિક
33	મધુરા	પૌરાણિક
34	હારરાવી	પૌરાણિક
35	ઉશીરા	પૌરાણિક
36	ઘાતકીરસા	પૌરાણિક
37	ધૂતપાપા	પવિત્ર નદી
38	બાહુદા	ઓડિશા
39	દષદ્વતી	દૃષદ્વતી
40	નિઃસ્વરા	પૌરાણિક
41	ગંડકી	નારાયણી
42	ચિત્રા	પૌરાણિક
43	કૌશિકી	કોશી
44	વધૂસરા	પૌરાણિક
45	લૌહિત્યા	બ્રહ્મપુત્ર
46	ચંદના	પૌરાણિક
47	વેદસિની	પૌરાણિક
48	વૃત્રઘ્ની	પૌરાણિક
49	પર્ણાસા	બનાસ
50	નંદિની	પૌરાણિક
51	પાવની	પવિત્ર નદી
52	મહી	ગુજરાત
53	શરા	પૌરાણિક
54	ચર્મણ્વતી	ચંબલ
55	લૂપી	પૌરાણિક
56	વિદિશા	પૌરાણિક
57	વેણુમતી	પૌરાણિક
58	ઓઘવતી	પૌરાણિક
59	મહા	પૌરાણિક
60	સુરસા	પૌરાણિક
61	ક્રિયા	પૌરાણિક
62	મંદાકિની	સ્વર્ગગંગા
63	દશાર્ણા	મધ્ય ભારત
64	ચિત્રકૂટા	પૌરાણિક
65	દેવિકા	જમ્મુ વિસ્તાર
66	ચિત્રોત્પલા	પૌરાણિક
67	તમસા	ટોન્સ
68	કરતોયા	બંગાળ વિસ્તાર
69	પિશાચિકા	પૌરાણિક
70	પિપ્પલશ્રેણી	પૌરાણિક
71	વિપાશા	બિયાસ
72	વંજુલાવતી	પૌરાણિક
73	સત્સંતજા	પૌરાણિક
74	શુક્તિમતી	પૌરાણિક
75	ચક્રિણી	પૌરાણિક
76	ત્રિદિવા	પૌરાણિક
77	વસુ	પૌરાણિક
78	વલ્ગુવાહિની	પૌરાણિક
79	શિવા	પૌરાણિક
80	પયોષ્ણી	પૂર્ણા વિસ્તાર
81	નીશધાવતી	પૌરાણિક
82	વેણા	મહારાષ્ટ્ર
83	સિનીબાહુ	પૌરાણિક
84	કુમુદ્વતી	પૌરાણિક
85	તોયા	પૌરાણિક
86	રેવા	નર્મદા
87	મહાગૌરી	પૌરાણિક
88	દુર્ગન્ધા	પૌરાણિક
89	વાશિલા	પૌરાણિક
90	કૃષ્ણા	દક્ષિણ ભારત
91	વેણ્યા	પૌરાણિક
92	સરિદ્વતી	પૌરાણિક
93	વિશમદ્રિ	પૌરાણિક
94	સુપ્રયોગા	પૌરાણિક
95	વાહ્યા	પૌરાણિક
96	દુગ્દોધા	પૌરાણિક
97	નલિની	પૌરાણિક
98	વારિસેના	પૌરાણિક
99	કલરવ	પૌરાણિક
100	વંજુલા	પૌરાણિક
101	ઉત્પલાવતી	પૌરાણિક
102	શુની	પૌરાણિક
103	સુદામા	પૌરાણિક
104	તૃતીયા	પૌરાણિક
105	નિશ્ચિરા	પૌરાણિક
106	લોહિત	બ્રહ્મપુત્ર
107	સતીશ	પૌરાણિક
108	મહતી	પૌરાણિક
109	મદ્રા	પૌરાણિક
110	શિપ્રા	ઉજ્જૈન
111	અવન્તી	માલવા
112	સુમહાદૃમા	પૌરાણિક
113	સિન્તરેજા	પૌરાણિક
114	પિપ્પલા	પૌરાણિક
115	જમ્બુલી	પૌરાણિક
116	મક્રુણા	પૌરાણિક
117	મણિ	પૌરાણિક
118	નિર્વિન્ધ્યા	પૌરાણિક
119	વેન્વા	પૌરાણિક
120	તોયાલસામા	પૌરાણિક
121	શિતિબાહુ	પૌરાણિક
122	ગૌરી	પૌરાણિક
123	દુર્ગા	પૌરાણિક
124	અંતશિલા	પૌરાણિક
125	પુષ્પજાતી	પૌરાણિક
126	ઋતુકુલ્યા	પૌરાણિક
127	સુકુમારી	પૌરાણિક
128	ઋષિકા	પૌરાણિક
129	મન્દગા	પૌરાણિક
130	મંદવાહિની	પૌરાણિક
131	કૂપા	પૌરાણિક
132	પલાશિની	પૌરાણિક
133	ભાગીરથી ગંગા	ગંગા
134	વૃદ્ધ ગંગા	ગંગા ઉપનામ
135	વેણી	સંગમ અર્થ

વૈદિક અને સપ્તસિંધુ નદીઓ

ક્રમ	નદી	આધુનિક ઓળખ
136	પરુષ્ણી	રાવી
137	અસિક્ની	ચિનાબ
138	કુભા	કાબુલ
139	ક્રુમુ	કુર્રમ
140	ગોમલ	ગોમલ
141	અપયા	વૈદિક નદી
142	સરયુ	સરયૂ
143	સરસૂતી	હરિયાણા વિસ્તાર

હિમાલયી અને ઉત્તર ભારતીય નદીઓ

ક્રમ	નદી
144	ગંગા
145	ભાગીરથી
146	અલકનંદા
147	મંદાકિની
148	ધૌલીગંગા
149	પિન્ડર
150	નંદાકિની
151	ભિલંગના
152	રામગંગા
153	ગૌરીગંગા
154	યમુના
155	ટોન્સ
156	આસન
157	હિંડન
158	ચંબલ
159	બેતવા
160	કેન
161	સોન
162	ઘાઘરા
163	ગંડક
164	કોશી
165	ગોમતી
166	શારદા
167	કાલી
168	રાપ્તી
169	મહાકાલી
170	ગિરી
171	લુહિત
172	બ્રહ્મપુત્ર
173	તીસ્તા
174	માનસ
175	સુબનસિરી
176	દિબાંગ
177	લોહિત
178	કામેંગ
179	ધનશીરી

પંજાબ અને સિંધુ તંત્ર

ક્રમ	નદી
180	સિંધુ
181	ઝેલમ
182	ચિનાબ
183	રાવી
184	બિયાસ
185	સતલજ

મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ ભારત

ક્રમ	નદી
186	નર્મદા
187	તાપી
188	મહી
189	લુણી
190	બનાસ
191	સાબરમતી
192	વિશ્વામિત્રી
193	ધાધર
194	ભોગાવો
195	ભાદર
196	મચ્છુ
197	ઔજી
198	હાથમતી
199	હરણાવ
200	ઓરસંગ
201	કરજન
202	શેઢી
203	દમણગંગા
204	ઔરંગા
205	અંબિકા
206	પાર
207	પૂર્ણા
208	મિંધોળા
209	રૂપેન

પૂર્વ ભારત

ક્રમ	નદી
210	મહાનદી
211	બ્રાહ્મણી
212	બૈતરણી
213	સુબર્ણરેખા
214	દામોદર
215	રૂપનારાયણ
216	અજય
217	મયૂરાક્ષી
218	કાંગ્સાબતી

દક્ષિણ ભારતની નદીઓ

ક્રમ	નદી
219	કૃષ્ણા
220	ભીમા
221	તુંગભદ્રા
222	કાવેરી
223	કાબિની
224	ભવાણી
225	અમરાવતી
226	હેમાવતી
227	શરાવતી
228	નેત્રાવતી
229	પેરિયાર
230	પંપા
231	વૈગઈ
232	પેન્નાર
233	પોનૈયાર
234	પાલાર
235	મૂસી
236	મંજિરા
237	પ્રાણહિતા
238	ઇન્દ્રાવતી
239	શબરી
240	વાર્ધા
241	વૈંગંગા
242	પેંચ
243	દૂધગંગા
244	પંચગંગા
245	વેન્ના
246	કુંદળી
247	ઘાટપ્રભા
248	માલપ્રભા
249	ભદ્રા
250	કુંડલિકા

પૌરાણિક દિવ્ય નદીઓ

ક્રમ	નદી	નોંધ
251	જાહ્નવી	ગંગા
252	ત્રિપથગા	ગંગા
253	ભોગવતી	પાતાળ નદી
254	વિરજા	લોકાતીત નદી
255	સ્વર્ગગંગા	મંદાકિની
256	પાતાળગંગા	પૌરાણિક
257	આકાશગંગા	દિવ્ય પ્રવાહ

ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ

ક્રમ	નદી
258	સાબરમતી
259	મહી
260	નર્મદા
261	તાપી
262	ભાદર
263	મચ્છુ
264	ધાધર
265	ભોગાવો
266	વિશ્વામિત્રી
267	દમણગંગા
268	ઓરસંગ
269	કરજન
270	અંબિકા
271	પાર
272	પૂર્ણા
273	રૂપેન
274	હાથમતી
275	હરણાવ
276	શેઢી
277	ઔરંગા
278	મિંધોળા

ભારતની સૌથી પવિત્ર નદીઓ

નદી	વિશેષતા
ગંગા	મોક્ષદાયિની
યમુના	શ્રીકૃષ્ણ લીલા
સરસ્વતી	વૈદિક જ્ઞાન
નર્મદા	દર્શનમાત્ર પાવની
ગોદાવરી	દક્ષિણ ગંગા
કાવેરી	દક્ષિણ ભારતની ગંગા
સિંધુ	વૈદિક સંસ્કૃતિ
સરયૂ	શ્રીરામ જન્મભૂમિ

નોંધ

અનેક નદીઓના એકથી વધુ નામ હોય છે.
ઘણા પૌરાણિક નામોની આજના સમયમાં ચોક્કસ ઓળખ ઉપલબ્ધ નથી.
કેટલીક નદીઓ આજે સુકાઈ ગઈ છે અથવા માર્ગ બદલાઈ ગયો છે.
ભારતમાં હજારો ઉપનદીઓ અને ઋતુપ્રવાહી નદીઓ છે.
ઉપરની સૂચિ વૈદિક, પૌરાણિક અને આધુનિક ભારતની વિશાળ સંકલિત નદી-સૂચિ છે.

ભારતવર્ષમાં નદીઓની આજુ બાજુ અરણ્યો પણ આવેલ છે.

મુખ્ય મહાન અગ્યાર અરણ્યો

1. ઐક્ષારણ્ય

2. દણ્ડકારણ્ય

3. વિન્ધ્યારણ્ય

4. નૈમિષારણ્ય (રેવા અને મહા નદી)

5. ગુહારણ્ય

6. બદરિકારણ્ય

7. ચંપકારણ્ય

8. અદ્વૈતારણ્ય

9. અર્બુદારણ્ય

10. દારૂકારણ્ય

11. કામિકારણ્ય

અન્ય અરણ્યો

સૈન્ધવારણ્ય, પુષ્કરારણ્ય, કુરુજંગલ, ઉત્પલાવર્તકારણ્ય, જંબુમાર્ગ, હિમવદારણ્ય

	સપ્ત પુરી
1	અયોધ્યાપુરી
2	મથુરાપુરી
3	માયાપુરી (હરિદ્વાર)
4	કાશીપુરી
5	કાંચીપુરી
6	અવંતિકાપુરી
7	દ્વારિકાપુરી

પંચ સરોવર

1. બિંદુ સરોવર (સિધ્ધપુર – ગુજરાત)
2. નારાયણ સરોવર (કચ્છ – સૌરાષ્ટ્ર)
3. પંપા સરોવર (મૈસુર – કર્ણાટક)
4. પુષ્કર સરોવર (રાજસ્થાન)
5. માનસ સરોવર (તિબેટ – હિમાલય)

સપ્તક્ષેત્ર

1. કુરુક્ષેત્ર (હરિયાણા)
2. હરિહિર ક્ષેત્ર (સોનપુર-બિહાર)
3. પ્રભાસ ક્ષેત્ર (સોમનાથ – ગુજરાત)
4. રેણુકા ક્ષેત્ર (મથુરા પાસે, ઉત્તરપ્રદેશ)
5. ભૃગુક્ષેત્ર (ભરૂચ-ગુજરાત)
6. પુરુષોત્તમ ક્ષેત્ર (જગન્નાથપુરી – ઓરિસ્સા)
7. સૂકરક્ષેત્ર (સોરોં – ઉત્તરપ્રદેશ)

ચાર ધામ

1. દ્વારિકા
2. જગન્નાથપુરી
3. બદરીનાથ
4. રામેશ્વર

હિમાલય ના ચાર ધામ

1. યમુનોત્રી
2. ગંગોત્રી
3. કેદારનાથ
4. બદરીનાથ

પંચકાશી

1. કાશી (વારાણસી)
2. ગુપ્તકાશી (ઉત્તરાખંડ)
3. ઉત્તરકાશી (ઉત્તરાખંડ)
4. દક્ષિણકાશી (તેનકાશી – તમિલનાડુ)
5. શિવકાશી (દક્ષિણ)

વૈદિક સંદર્ભો

ગ્રંથ	વિષય
ऋग्वेद	સપ્તસિંધુ, વૈદિક નદીઓ
ऋग्वेद	સરસ્વતી, સિંધુ, વિપાશા વગેરે
अथर्ववेद	નદીઓ અને ભૂગોળ
यजुर्वेद	દિશાઓ, પર્વતો
सामवेद	વૈદિક નદી પરંપરા

ઉપનિષદિક સંદર્ભો

ગ્રંથ	વિષય
बृहदारण्यक उपनिषद	લોકરચના, બ્રહ્માંડ સ્તરો
छान्दोग्य उपनिषद	બ્રહ્માંડ પ્રતીકવાદ

મહાભારત

વિભાગ	વિષય
महाभारत	ભારતવર્ષ ભૂગોળ
महाभारत	નદીઓ, તીર્થો, પર્વતો
महाभारत	મેરુ, દિવ્ય પર્વતો
महाभारत	જંબૂદ્વીપ, કુલપર્વતો

રામાયણ

વિભાગ	વિષય
वाल्मीकि रामायण	ઋષ્યમૂક, મલય, મહેન્દ્ર
वाल्मीकि रामायण	મૈનાક, ત્રિકૂટ
वाल्मीकि रामायण	લંકા પર્વત વર્ણન

મુખ્ય પુરાણો

બ્રહ્માંડ અને લોકરચના

ગ્રંથ	વિષય
ब्रह्माण्ड पुराण	બ્રહ્માંડ રચના
विष्णु पुराण	લોકો, દ્વીપો, પર્વતો
भागवत पुराण	જંબૂદ્વીપ, પર્વતો, નદીઓ
वायु पुराण	નદીઓ અને પર્વતો
मार्कण्डेय पुराण	લોકવ્યવસ્થા

નદીઓ માટે વિશેષ ઉપયોગી પુરાણો

ગ્રંથ	વિષય
स्कन्द पुराण	તીર્થ અને નદીઓ
पद्म पुराण	પવિત્ર નદીઓ
मत्स्य पुराण	નદી-પર્વત સૂચિઓ
कूर्म पुराण	તીર્થભૂગોળ
अग्नि पुराण	ભારતના પ્રદેશો

પર્વતો માટે વિશેષ ઉપયોગી પુરાણો

ગ્રંથ	વિષય
शिव पुराण	કૈલાશ
स्कन्द पुराण	પર્વત મહાત્મ્ય
देवी भागवत	મેરુ અને દિવ્ય પર્વતો
नारद पुराण	તીર્થપર્વતો

જૈન અને બૌદ્ધ ગ્રંથો

ગ્રંથ	વિષય
कल्पसूत्र	શેત્રુંજય વગેરે
महावस्तु	ગૃધ્રકૂટ વગેરે
पाली त्रिपिटक	અચિરવતી, ગંગા

પરંપરાગત ભારતીય ભૂગોળગ્રંથો

ગ્રંથ	વિષય
बृहत्संहिता	પ્રદેશ અને દિશાઓ
राजतरंगिणी	વિતસ્તા વગેરે
काव्यमीमांसा	પ્રદેશવર્ણન

આધુનિક અને ઇતિહાસિક સ્ત્રોતો

સ્ત્રોત	વિષય
Geological Survey of India	આધુનિક પર્વતમાળા
Survey of India	નદીઓ અને ભૂગોળ
Indian Space Research Organisation	સરસ્વતી અભ્યાસ
Archaeological Survey of India	પ્રાચીન નદી માર્ગો