अनादिनिधनाः वेदा ब्रह्मधर्मप्रकाशकाः । श्रुतिरूपेण लोकेऽस्मिन् ऋषिमार्गेण रक्षिताः ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदा लोकहितावहाः । स्तुतिप्रार्थनारूपेण नयन्ति तमसोऽपि नः ॥

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

વેદો અનાદિ અને અવિનાશી છે. તેઓ બ્રહ્મ અને ધર્મનું પ્રકાશન કરનાર છે. ઋષિઓએ શ્રુતિપરંપરાથી તેમને વિશ્વમાં સુરક્ષિત રાખ્યા છે. ઋગ, યજુઃ, સામ અને અથર્વ — આ ચારેય વેદો લોકકલ્યાણ કરનાર છે. સ્તુતિ અને પ્રાર્થનાના સ્વરૂપે તેઓ અમને અજ્ઞાનના અંધકારમાંથી બહાર કાઢે છે.

1. વેદ શું છે?
2. વેદોનું મહત્વ
3. વેદોને શ્રુતિ કેમ કહેવાય છે?
4. વેદપુરુષના અંગો તરીકે વેદાંગો
5. મુખ્ય સંદર્ભો

વેદ શું છે?

વેદ એટલે ધર્મ અને બ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કરનાર અપૌરુષેય પ્રમાણરૂપ વાક્ય.

• ધર્મ = વ્યક્તિ અને સમાજને ધારણ કરે 
• બ્રહ્મ = પરમતત્વ 
• અપૌરુષેય = જે મનુષ્યે ન રચ્યું હોય 

અનાદિ કાળથી વિદ્યમાન પુરાણોની વિચારધારા પ્રમાણે સમસ્ત સંતુષ્ટિના રચેતા બ્રહ્માજીએ સર્જન માટે વેદોનો આધાર લીધો. માટે જ સમસ્ત વિશ્વમાં જે કાંઈ જ્ઞાન છે તે નિશ્ચિત રૂપે મૂળ વેદમાંથી જ આવ્યું છે. રહસ્યવાદી એક વિશિષ્ટ શૈલીમાં પ્રગટેલ એવા વેદને ગણિત કે વિજ્ઞાનની રીતે નહિ પરંતુ રહસ્યવાદી અભિગમથી સમજી, તપશ્ચર્યા અને ધ્યાનના માધ્યમ દ્વારા આત્મસાત કરી શકાય છે.

વેદો ભારતીય સંસ્કૃતિના શાશ્વત, અપૌરુષેય અને દિવ્ય જ્ઞાનના મૂળ સ્ત્રોત છે. “વેદ” એટલે ધર્મ અને બ્રહ્મનું પ્રતિપાદન કરનાર એવું પ્રમાણરૂપ જ્ઞાન, જે કોઈ મનુષ્ય દ્વારા રચાયેલ નથી પરંતુ સૃષ્ટિના આરંભથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલું છે. વૈદિક પરંપરા મુજબ બ્રહ્માજીએ સર્જનક્રિયામાં વેદોના જ આધારે વિશ્વવ્યવસ્થા ગોઠવી, તેથી વિશ્વના તમામ જ્ઞાનપ્રવાહોનો મૂળસ્ત્રોત વેદોને માનવામાં આવે છે. વેદો માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથો નથી; તેઓ માનવજીવનના આધ્યાત્મિક, નૈતિક, યાજ્ઞિક, વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક પરિમાણોને માર્ગદર્શન આપતા ચિરંજીવ જ્ઞાનસાગર છે.

વેદોને “શ્રુતિ” કહેવાય છે કારણ કે પ્રાચીન ઋષિપરંપરામાં ગુરુમુખેથી સાંભળીને શિષ્યો તેને કંઠસ્થ કરતા અને પેઢીદર પેઢી મૌખિક પરંપરાથી તેનું સંરક્ષણ થતું. વેદજ્ઞાન અનંત અને અગાધ છે; ઋષિ ભારદ્વાજ અને ઇન્દ્રની પ્રસિદ્ધ કથાથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે માનવ જીવનમાં તેનો પૂર્ણ પાર પામવો અશક્ય સમાન છે. વેદોમાં મુખ્યત્વે ઈશ્વરની સ્તુતિ, પ્રાર્થના, ઉપાસના અને સૃષ્ટિના તત્ત્વજ્ઞાનનું વર્ણન છે. ઋગ્વેદ જ્ઞાન અને સ્તુતિનો, યજુર્વેદ યજ્ઞ અને કર્મનો, સામવેદ ઉપાસના અને નાદનો અને અથર્વવેદ શાંતિ, રક્ષા તથા જીવનવ્યવહારનો આધારસ્તંભ છે.

વેદો સર્વમાનવકલ્યાણના ગ્રંથ છે; તેઓ કોઈ એક સમાજ કે પંથ માટે સીમિત નથી. અરબી કવિ લાબીના પ્રાચીન કાવ્યમાં પણ ભારતભૂમિ અને વેદજ્ઞાનની મહિમાનું ગાન જોવા મળે છે, જે દર્શાવે છે કે વેદોની પ્રતિષ્ઠા વિશ્વવ્યાપી રહી છે. વેદો માનવને અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફ, અસત્યથી સત્ય તરફ અને અંધકારથી પ્રકાશ તરફ દોરી જાય છે. તેથી વેદો પ્રત્યે શ્રદ્ધા, સદાચાર અને તત્ત્વચિંતનપૂર્ણ અભ્યાસ રાખવો એ ભારતીય સંસ્કૃતિના આધ્યાત્મિક જીવનનું મૂળ ધ્યેય માનવામાં આવ્યું છે.

વેદોનું ખોટું અર્થઘટન થતું રોકવા માટે  એના વિશે થોડી માહિતી આવશ્યક છે.

1. વેદોના કોઈ અર્થઘટનમાં સાંપ્રદાયિકતા દેખાય તો સમજવું કે ભાષ્યંતર યોગ્ય નથી.

2. વેદોમાં ઈશ્વરની સ્તુતિ, વખાણ, પ્રાર્થના, ઉપાસના, તથા ઈશ્વરના ગુણો નું વર્ણન છે.

3. વેદોમાં સિધ્ધાંતો અને વ્યવહારની વ્યાખ્યા છે, સંસ્કારોની સંહિતા છતી કરે છે.

4. વેદો એ દેવોની વિશિષ્ટતા હોવા છતાં એમનું ઐક્ય દર્શાવે છે.

વેદોનું મહત્વ

अन्यथा वेदपाण्डित्य शास्त्रमाचारमन्यथा ।
अन्यथा कुवचः शान्तं लोकाः क्लिश्यन्ति चान्यथा ॥ [चाणक्य नीति ५.१०]

વેદોના તત્વજ્ઞાન, શાસ્ત્રોના વિધાન અને સદાચાર તથા સંતોના ઉત્તમ ચરિત્ર તરફ શ્રદ્ધા અને સમ્માન વાળો ભાવ હોવો જોઈએ. એને મિથ્યા તથા કલ્પિત કહી એને કલંકિત કરવા વાળા, એની ઉપર કાદવ ઉછાળનારા લોકો, આ લોક જ નહિ પણ પરલોકમાં પણ ભારે કષ્ટ ઉઠાવે છે.

વૈદિક જ્ઞાન અનંત છે. તે એક જ જીવનમાં પૂર્ણ થઈ શકતું નથી. ગમે તેટલો અભ્યાસ તેને સંપૂર્ણ રીતે સમાપ્ત કરી શકતો નથી.

મહાન પ્રાચીન ભારતીય ઋષિ ભારદ્વાજે વેદના અભ્યાસ માટે ઘણા સમય સમર્પિત કર્યા હતા અને સમય જતાં તેમાંથી મોટા ભાગ પર નિપુણતા મેળવી હતી. જ્યારે તેમને લાગ્યું કે તેમનું જ્ઞાન પૂર્ણ થઈ ગયું છે, ત્યારે તેમણે દેવતાઓના રાજા ઇન્દ્ર પાસે વધુ સમય માંગ્યો જેથી તેઓ વેદનો અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે અને આખરે વેદને સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકે. જવાબમાં, ઇન્દ્ર ભારદ્વાજને એક વિશાળ પર્વતમાળા પર લઈ ગયા જે વેદોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેમને બતાવ્યું કે તેમણે જે શીખ્યા છે, તે પર્વતની વિશાળતાની તુલનામાં માત્ર એક મુઠ્ઠીભર માટી હતી – જેનો અર્થ એ છે કે વૈદિક જ્ઞાનની અનંત ઊંડાઈ અને પહોળાઈ જે કોઈ પણ વ્યક્તિ અનંત જીવનકાળમાં ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે નિપુણતા મેળવી શકતો નથી.

આજથી લગભગ પચ્ચીસ સો વર્ષ પહેલાં અરબી ભાષાના કવિ લાબી એ પણ એવું કહી દીધું હતું. લખનૌના એક પત્ર ‘आर्यमित्र’માં ઑક્ટોબર ૧૯૬૮માં તેમની તે કવિતા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી, જેમાં વેદોની અદ્ભુત મહિમાનું વર્ણન આ પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છે —

મૂળ અરબી કવિતા :

अया मुबारकल जर्जें योशेय्ये नुहामिनत् । अया मुबारकल जर्जें योशेय्ये नुहामिनत् । हिन्दे काराद कल्ला हो मैव्यो नज्जेला जिक्रतुन ॥ १ ॥ बहल नजल्ले पतुन् एनाने सहवी अखातुन् । हाज ही युनज्जेलर स्लोजिकतार मिनल हिन्दुतुन् ॥ २ ॥ यक्लून ल्लाहया अहलल अजे आलमीन कुल्लहम् । फत निऊ जिक्र तुल वेदहक्कन् मालम् युनज्जे लहुन ॥ ३ ॥ वो वालम् नुक्ष साभवल मुजर मिन ल्लहतन जीलन् । फ़ ऐनमा अखैयो मुत्तने अस्यों वशरेपों न जातुन् ॥ ४ ॥ न अस्नात. अलो अदन न होन मश अरतुन् ॥ ५ ॥

હે પવિત્ર અને ધન્ય ભૂમિ! તું ઈશ્વરીય જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ છે। હિંદની ધરતી પર પરમાત્માએ પોતાના સ્મરણરૂપ દિવ્ય જ્ઞાનનું અવતરણ કર્યું છે॥ ૧॥ આ જ્ઞાન મનુષ્યોને અજ્ઞાન અને પાપમાંથી ઉદ્ધાર કરનાર છે। આ દિવ્ય ઉપદેશો ભારતભૂમિમાંથી પ્રગટ થયેલા છે॥ ૨॥ સમસ્ત વિશ્વના લોકો માટે ઈશ્વરે આ જ્ઞાન પ્રગટ કર્યું છે। વેદો ખરેખર પરમાત્માના સત્ય ઉપદેશરૂપ છે॥ ૩॥ આ જ્ઞાન માનવજાતિને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ દોરી જાય છે. જે તેને સ્વીકારે છે, તે સત્ય અને કલ્યાણના માર્ગે આગળ વધે છે॥ ૪॥ તેમાં કોઈ અસત્ય કે દોષ નથી; તે તો શુદ્ધ, પવિત્ર અને કલ્યાણમય જ્ઞાન છે॥ ૫॥

१- हे हिन्दुस्तानकी धन्य भूमि ! तू आदर करने योग्य है, क्योंकि तुझमें ही ईश्वरने सत्य – ज्ञानका प्रकाश किया। २ – ईश्वरीय ज्ञानरूपी ये चारों वेद हमारी मानसिक नेत्रोंकी किस आकर्षक और शीतल उषाकी ज्योतिको देते हैं। परमेश्वरने पैगम्बरों अर्थात् ऋषियोंके रूपोंमें इन चारों वेदोंका प्रकाश किया। ३ – पृथ्वीपर रहनेवाली सब जातियोंको ईश्वर उपदेश करता है कि मैंने वेदोंमें जिस ज्ञानको प्रकाशित किया है, उसे तुम अपने जीवनमें क्रियान्वित करो। उसके अनुसार आचरण करो! निश्चयरूपसे परमेश्वरने ही वेदोंका ज्ञान दिया है। ४- साम् और यजुः वे खजाने (कोष) हैं, जिन्हें परमेश्वरने दिया है। हे मेरे भाइयो!, तुम इनका आदर करो, क्योंकि वे हमें मुक्तिका शुभ समाचार देते हैं। ५- चारों वेदोंमें ऋक् और अंतर (अथर्व०) हमें विश्व- भ्रातृत्वका पाठ पढ़ाते हैं । ये दो ज्योति स्तम्भ हैं, जो हमें उस लक्ष्य – विश्वभ्रातृत्वकी ओर अपना मुँह मोड़नेकी चेतावनी देते हैं। [प्रेषक – श्रीशिवकुमारजी गोयल ]

[कल्याण – वर्ष 73, वेद-कथाङ्ग्क, संख्या 1-2]

વેદોને શ્રુતિ કેમ કહેવાય છે?

વેદો ને માટે “શ્રુતિ” શબ્દનો અધિક વ્યવહાર થાય છે. પ્રાચીન સમયમાં ગુરુમુખે સાંભળી શિષ્યો વેદોને કંઠસ્થ કરતા અને પ્રત્યેક શિષ્ય સાક્ષાત વેદ બની જતો.  આ પરંપરા દ્વારા વેદો સાચવી રાખતા. ઋષિવંશોના શ્રવણ માધ્યમ દ્વારા વેદોની પરંપરા પ્રાપ્ત હોવાને લીધે વેદો ને “શ્રુતિ” ની ઉપમા મળી.

વેદપુરુષના અંગો તરીકે વેદાંગો

આ ઉપમા દર્શાવે છે કે વેદાંગો વિના વેદોના સંપૂર્ણ જ્ઞાનની કલ્પના શક્ય નથી. વેદો મૂળ જ્ઞાન છે, જ્યારે વેદાંગો તે જ્ઞાનને સમજવા, જાળવવા અને જીવનમાં ઉતારવા માટેના વ્યવહારિક સાધનો છે. તેથી ભારતીય પરંપરામાં વેદાધ્યયન પહેલાં અથવા સાથે વેદાંગોના અભ્યાસને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. જે વ્યક્તિ વેદનો અભ્યાસ તેના તમામ અંગો (વેદાંગો) સહિત કરે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં માન-મહિમા પામે છે. [ગોપથ બ્રાહ્મણ 11.2.9]

छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ [पाणिनीय शिक्षा, 41]

ચારેય વેદોને સમાન બંધારણમાં ગોઠવવાથી તેમની આંતરિક વિશિષ્ટતા ખૂબ સુંદર રીતે સ્પષ્ટ થાય છે:

આ ચારેય મળીને વૈદિક સંસ્કૃતિનું પૂર્ણ ચતુષ્ઠય બનાવે છે.

મુખ્ય સંદર્ભો

1. મુન્ડક ઉપનિષદ (વેદાંગોની પ્રાચીન યાદી)
2. પાણિનિય શિક્ષા
3. અષ્ટાધ્યાયી
4. નિરુક્ત
5. છંદઃસૂત્ર
6. વેદાંગ જ્યોતિષ
7. આપસ્તંબ કલ્પસૂત્ર
8. બૌધાયન કલ્પસૂત્ર