પૌરાણિક કાળ-ચક્ર, પરિમાણો અને સંખ્યા

Kaalchakra

क्षणभङ्गुरमेतज्जगत् कालचक्रवशं गतम् । धर्म एव स्थिरो नित्यं ब्रह्मतत्त्वं सनातनम् ॥

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

આ સમગ્ર જગત ક્ષણભંગુર છે અને કાળચક્રના અધીન છે; માત્ર ધર્મ અને બ્રહ્મતત્વ જ શાશ્વત અને અચળ છે.

પૌરાણિક કાળચક્ર ભારતીય ઋષિઓની અદભુત સમયદ્રષ્ટિ અને બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનનું પ્રતિબિંબ છે. હિંદુ દર્શનમાં સમય માત્ર ઘડિયાળથી માપાતો પ્રવાહ નથી, પરંતુ સૃષ્ટિ, પાલન અને પ્રલયના અનંત ચક્રરૂપે સમજાવવામાં આવ્યો છે. ત્રુટિ, તત્પર અને નિમેષ જેવા અતિસૂક્ષ્મ સમયએકમોથી શરૂઆત કરી કાષ્ઠા, કલા, ક્ષણ, પલ, ઘટી, પ્રહર અને અહોરાત્ર સુધી માનવજીવનના સમયનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું છે. આગળ પક્ષ, માસ, ઋતુ, અયન અને માનવવર્ષથી દેવવર્ષ તથા યુગચક્ર સુધીનો વિસ્તાર કરીને સમયને કોસ્મિક પરિમાણ આપવામાં આવ્યું છે. સત્યયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કલિયુગ — આ ચારેય મળીને એક ચતુર્યુગ બને છે. આવા એકોતેર ચતુર્યુગનો એક મન્વંતર અને ચૌદ મન્વંતરોનો એક કલ્પ ગણાય છે, જે બ્રહ્માના એક દિવસ સમાન માનવામાં આવ્યો છે. આ રીતે ભારતીય પુરાણોમાં સમયની કલ્પના અતિસૂક્ષ્મ પળથી લઈ અબજો વર્ષ સુધી વિસ્તરે છે. બ્રહ્માનો એક દિવસ ૪.૩૨ અબજ માનવવર્ષ જેટલો ગણવામાં આવ્યો છે, જે આધુનિક બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનની વિશાળ સમયરેખાઓ સાથે પણ આશ્ચર્યજનક સમાનતા દર્શાવે છે. પુરાણો અનુસાર હાલમાં આપણે વૈવસ્વત મન્વંતરના ૨૮મા મહાયુગના કલિયુગમાં જીવીએ છીએ, જેનો આરંભ ઈસવીસન પૂર્વે લગભગ ૩૧૦૨માં માનવામાં આવે છે. આ કાળચક્ર માનવને યાદ અપાવે છે કે સૃષ્ટિ સતત પરિવર્તનશીલ છે, જ્યારે ધર્મ અને બ્રહ્મનું તત્વ શાશ્વત છે. પૌરાણિક સમયગણના દ્વારા ભારતીય સંસ્કૃતિએ માનવજીવનને બ્રહ્માંડના વિશાળ વ્યવસ્થિત ચક્ર સાથે જોડીને સમયને માત્ર ગણિત નહીં પરંતુ આધ્યાત્મિક તત્ત્વરૂપે પણ સમજાવ્યો છે.

  1. હિંદુ સનાતન કાળમાપન વ્યવસ્થા (પ્રમાણિત કોષ્ટક)
    1. સૂક્ષ્મથી સ્થૂલ કાળમાપન
    2. પ્રહર, ઘટી, મુહૂર્ત
    3. સંક્ષિપ્ત સંબંધ
    4. પક્ષ, માસ, ઋતુ, અયન
    5. દેવતાઓનો કાળ
    6. યુગોની અવધિ
    7. કુલ ગણતરી
    8. મન્વંતર અને કલ્પ
    9. બ્રહ્મા-રાત્રિ
    10. બ્રહ્માનું વર્ષ અને આયુષ્ય
    11. અંદાજિત આયુષ્ય
    12. “૧૦૮ બ્રહ્મા વર્ષ = નારાયણ 1 નિમેષ”
    13. અન્ય રસપ્રદ એકમો
  2. ઘટી / નાડી
    1. વિનાડી
    2. ક્ષણ
    3. વર્તમાન સ્થિતિ (પુરાણ અનુસાર)
  3. હિંદુ-પૌરાણિક માપપ્રણાલી (લંબાઈ / અંતર / સૂક્ષ્મ પરિમાણો)
    1. અતિસૂક્ષ્મ પરિમાણો
    2. અંગુલ આધારિત માનવ-શરીર માપો
    3. હસ્ત, ગજ, દંડ, ધનુષ
    4. મોટા અંતરમાપો
    5. વધારાની મહત્વપૂર્ણ એકમો (અર્થશાસ્ત્ર અને ધર્મશાસ્ત્રમાં)
      1. (અ) નળી / નાલી (ધાન્ય માપમાં ઉપયોગ)
      2. વજનમાપ (આયુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્રમાં)
    6. સંપૂર્ણ સંક્ષિપ્ત ક્રમ (સૂક્ષ્મથી સ્થૂલ)
  4. હિંદુ-પૌરાણિક સંખ્યાપ્રણાલી
    1. મૂળ સંખ્યાઓ
    2. કોટિ પછીની સંખ્યાઓ
    3. સંપૂર્ણ સંક્ષિપ્ત કોષ્ટક

હિંદુ સનાતન કાળમાપન વ્યવસ્થા (પ્રમાણિત કોષ્ટક)

સૂક્ષ્મથી સ્થૂલ કાળમાપન

ક્રમસંબંધનોંધ
1100 ત્રુટિ = 1 તત્પરસૂક્ષ્મ કાળએકમ
230 તત્પર = 1 નિમેષપલક ઝપકાવવાનો સમય
315 નિમેષ = 1 કાષ્ઠા—
430 કાષ્ઠા = 1 કલા—
530 કલા = 1 મુહૂર્ત—
630 મુહૂર્ત = 1 અહોરાત્રદિવસ-રાત્રી

પ્રહર, ઘટી, મુહૂર્ત

સંબંધઆધુનિક મૂલ્ય
1 પ્રહર = 3 કલાક3 Hours
8 પ્રહર = 1 અહોરાત્ર24 કલાક
1 મુહૂર્ત = 48 મિનિટ48 Minutes
30 મુહૂર્ત = 1 અહોરાત્ર24 કલાક

સંક્ષિપ્ત સંબંધ

સંબંધ
1 અહોરાત્ર = 8 પ્રહર
1 અહોરાત્ર = 30 મુહૂર્ત

પક્ષ, માસ, ઋતુ, અયન

સંબંધનોંધ
15 અહોરાત્ર = 1 પક્ષશુક્લ અથવા કૃષ્ણ પક્ષ
2 પક્ષ = 1 માસચંદ્રમાસ
2 માસ = 1 ઋતુ—
3 ઋતુ = 1 અયનઉત્તરાયણ / દક્ષિણાયણ
2 અયન = 1 માનવ વર્ષ (ઉત્તરાયણ + દક્ષિણાયણ)સંવત્સર

દેવતાઓનો કાળ

પુરાણો અનુસાર:

સંબંધઅર્થ
1 માનવ વર્ષ = 1 દેવ અહોરાત્રદેવતાઓનો દિવસ-રાત્રી
ઉત્તરાયણ = દેવતાઓનો દિવસ—
દક્ષિણાયણ = દેવતાઓની રાત્રિ—
360 દેવ અહોરાત્ર = 1 દિવ્ય વર્ષદેવવર્ષ

યુગોની અવધિ

યુગસમયગાળો
કલિયુગ4,32,000 વર્ષ
દ્વાપર યુગ8,64,000 વર્ષ
ત્રેતાયુગ12,96,000 વર્ષ
સત્ય / કૃત યુગ17,28,000 વર્ષ

કુલ ગણતરી

સંબંધસમય
4 યુગ = 1 ચતુર્યુગ / મહાયુગ43,20,000 વર્ષ
1 મહાયુગ43,20,000 વર્ષ

મન્વંતર અને કલ્પ

સંબંધનોંધ
71 મહાયુગ = 1 મન્વંતરએક મનુથી બીજા મનુ સુધી
14 મન્વંતર + સંધિકાળ = 1 કલ્પબ્રહ્માનો દિવસ
1 કલ્પ = બ્રહ્માનો 1 દિવસ4.32 અબજ વર્ષ

બ્રહ્મા-રાત્રિ

સંબંધ
બ્રહ્માની રાત્રિ પણ સમાન અવધિની હોય છે

બ્રહ્માનું વર્ષ અને આયુષ્ય

સંબંધસમય
1 બ્રહ્મ અહોરાત્ર8.64 અબજ વર્ષ
360 બ્રહ્મ અહોરાત્ર1 બ્રહ્મા વર્ષ
100 બ્રહ્મા વર્ષબ્રહ્માનું આયુષ્ય

અંદાજિત આયુષ્ય

મૂલ્ય
લગભગ 311.04 ટ્રિલિયન માનવ વર્ષ

“૧૦૮ બ્રહ્મા વર્ષ = નારાયણ 1 નિમેષ”

સ્થિતિનોંધ
⚠ પરંપરાગત મતકેટલાક સંપ્રદાયોમાં મળે છે
❌ સર્વમાન્ય શાસ્ત્રીય પ્રમાણ નથીકલ્પ-મન્વંતર જેટલું પ્રમાણિત નથી

અન્ય રસપ્રદ એકમો

ઘટી / નાડી

સંબંધઆધુનિક મૂલ્ય
1 ઘટી = 24 મિનિટ—
60 ઘટી = 1 દિવસ24 કલાક

વિનાડી

સંબંધ
60 વિનાડી = 1 ઘટી

ક્ષણ

કેટલાક ગ્રંથોમાં:

સંબંધસ્થિતિ
30 કલા = 1 ક્ષણપાઠભેદ
ક્ષણનું મૂલ્ય વિવિધ ગ્રંથોમાં બદલાય છે⚠

મુખ્ય શાસ્ત્રીય સ્રોતો

વર્તમાન સ્થિતિ (પુરાણ અનુસાર)

મુદ્દોસ્થિતિ
વર્તમાન મન્વંતરવૈવસ્વત મન્વંતર
વર્તમાન મહાયુગ28મો મહાયુગ
વર્તમાન યુગકલિયુગ
કલિયુગનો પ્રારંભઅંદાજે 3102 BCE

हिन्दू समय – पाश्चात्य समय रूपांतरण

१ घटी = २४ मिनट
६० घटी = १ दिन
१ प्रहर = ३ घंटे
1 मुहूर्त = 48 मिनट
30 मुहूर्त = 24 घंटे
ब्रह्मा का 1 दिन = 4.32 अरब (बिलियन) वर्ष

इकाईसम्बन्धआधुनिक मान
60 विपल1 पल24 सेकण्ड
60 पल1 घटी24 मिनट
60 घटी1 अहोरात्र24 घंटे
1 विपल—0.4 सेकण्ड
1 क्षण (एक मत)10 विपल4 सेकण्ड

વર્તમાન પરિસ્થિતિ (પુરાણો અનુસાર) પરંપરાગત હિન્દુ ગણતરીઓ અનુસાર: આપણે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં છીએ, જે 28મા મહાયુગ, કલિયુગ છે. કલિયુગની શરૂઆત 3102 BCE આસપાસ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

* ચાર પ્રહરપ્રાત:, મધ્યાહન, સાયં, રાત્રી
#અઠવાડિયુંચંદ્રવાસર, ભૌમવાસર, સૌમ્યવાસર, બૃહસ્પતિવાસર, ભૃગુવાસર, મંદવાસર, ભાનૂવાસર
@પક્ષશુક્લપક્ષ અને કૃષ્ણપક્ષ
^12 માસકારતક, માગશર, પોષ, મહા, ફાગણ, ચૈત્ર, વૈશાખ, જેઠ, અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો, આસો
%બે આયનઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયન
~સંવત્સર60 સંવત્સર હોય છે જે ક્રમવાર આવ્યા કરે (જુઓ પંચાંગ સમજ ).
$6 ઋતુઓવસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમન્ત અને શિશિર
&14 મનુઓસ્વાય્મ્ભુવ, સ્વારોચીષ, ઉત્તમ, તામસ, રૈવત, ચાક્ષુષ, વૈવસ્વત, સૂર્યસાવરણી, દક્ષસાવરણી, બ્રહ્મસાવરણી, ધર્મસાવરણી, રુદ્રસાવરણી, દેવસાવરણી અને ઇન્દ્રસાવરણી
**14 કલ્પોકપિલ, પ્રાજાપત્ય, બ્રાહ્મ, સૌમ્ય, સાવિત્ર, બાર્હસ્પત્ય, પ્રભાસક, માહેન્દ્ર, અગ્નીકલ્પ, જયંત, મારુત, વૈષ્ણવ, બહુરૂપ અને જ્યોતિષ

હિંદુ-પૌરાણિક માપપ્રણાલી (લંબાઈ / અંતર / સૂક્ષ્મ પરિમાણો)

અતિસૂક્ષ્મ પરિમાણો

ક્રમસંબંધઅર્થ / નોંધપ્રમાણિકતા
18 પરમાણુ = 1 ત્રસરેણુધૂળકણ✔ પ્રમાણિત
28 ત્રસરેણુ = 1 રથરેણુરથની ધૂળ✔
38 રથરેણુ = 1 વાલાગ્રવાળનું અગ્રભાગ✔
48 વાલાગ્ર = 1 લીક્ષાસૂક્ષ્મ જીવ/જૂં✔
58 લીક્ષા = 1 યૂકાજૂં✔
68 યૂકા = 1 યવજવનું દાણું✔ અત્યંત પ્રચલિત
78 યવ = 1 અંગુલઆંગળીની જાડાઈ✔ પ્રમાણિત

અંગુલ આધારિત માનવ-શરીર માપો

એકમઅંગુલમાં મૂલ્યઅર્થ / નોંધસ્થિતિ
કળા2 અંગુલ—✔ કેટલાક ગ્રંથો
પર્વ3 અંગુલઆંગળીનો ગાંઠ ભાગ✔
મુષ્ટિ4 અંગુલમુઠ્ઠી✔
તળ5 અંગુલહથેળી આધારિત✔
કરપાદ6 અંગુલ—પાઠભેદ
દ્રષ્ટિ7 અંગુલ—પાઠભેદ
તૃણી8 અંગુલ—પાઠભેદ
પ્રાદેશ9 અંગુલહાથના વિસ્તારનું માપ✔
સયતાળ10 અંગુલ—પાઠભેદ
ગોકર્ણ11 અંગુલ—પાઠભેદ
વિતસ્તી (વેંત)12 અંગુલઅંગૂઠા થી કાની આંગળી સુધી✔ પ્રમાણિત
અનાહપદ14 અંગુલ—દુર્લભ ઉલ્લેખ
રત્નિ21 અંગુલપાઠભેદ⚠
અરત્નિ / હસ્ત24 અંગુલ (પ્રમાણભૂત)કોણીથી મધ્ય આંગળી સુધી✔ પ્રમાણિત

હસ્ત, ગજ, દંડ, ધનુષ

૧ હસ્ત (હાથ) = ૨૪ અંગુલ (આંગળીઓ)

એકમસંબંધનોંધ
1 વિતસ્તી12 અંગુલ✔
1 હસ્ત / અરત્નિ24 અંગુલ✔ પ્રમાણિત
1 ગજલગભગ 24–28 અંગુલપ્રદેશભેદ
1 કીષ્કુ2 રત્નિશિલ્પશાસ્ત્રીય
1 પુરુષ2 કીષ્કુમાનવદેહ આધારિત
1 ધનુષ4 હસ્ત✔ અત્યંત પ્રચલિત
1 દંડઘણીવાર ધનુષ સમાનપાઠભેદ
પરંપરાદંડ
અર્થશાસ્ત્ર96 અંગુલ
કેટલાક શિલ્પગ્રંથો108 અંગુલ
અન્યત્ર4 હસ્ત

મોટા અંતરમાપો

એકમસંબંધસ્થિતિ
1 કોષ1000 ધનુષ✔ કેટલાક ગ્રંથો
1 ગવ્યુતિ (ગાઉ)2 કોષ અથવા પાઠભેદ મુજબ⚠ વિવિધ મત
1 યોજન4 કોષ (અત્યંત પ્રચલિત)✔ પ્રમાણભૂત
1 શક્રકોશાન્તર1000 યોજનદુર્લભ ઉલ્લેખ

યોજન વિષે મહત્વપૂર્ણ નોંધ

1 યોજન = 4 ક્રોશ
અને:
1 ક્રોશ ≈ 2–3 કિમી
1 ≈ 12–15 કિમી

વધારાની મહત્વપૂર્ણ એકમો (અર્થશાસ્ત્ર અને ધર્મશાસ્ત્રમાં)

(અ) નળી / નાલી (ધાન્ય માપમાં ઉપયોગ)

એકમનોંધ
કુડવનાનું ધાન્ય માપ
પ્રસ્થ4 કુડવ
આઢક4 પ્રસ્થ
દ્રોણ4 આઢક

વજનમાપ (આયુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્રમાં)

એકમસંબંધ
1 રત્તિગુન્ઝા બીજ આધારિત
8 રત્તિ1 માષ
12 માષ1 સુવર્ણ
16 માષ1 કર્ષ

સંપૂર્ણ સંક્ષિપ્ત ક્રમ (સૂક્ષ્મથી સ્થૂલ)

ક્રમસંબંધઅર્થ / નોંધ
18 પરમાણુ = 1 ત્રસરેણુઅતિસૂક્ષ્મ ધૂળકણ
28 ત્રસરેણુ = 1 રથરેણુરથથી ઊડતી ધૂળ
38 રથરેણુ = 1 વાલાગ્રવાળનું અગ્રભાગ
48 વાલાગ્ર = 1 લીક્ષાઅતિસૂક્ષ્મ જીવ / જૂંનું ઈંડું
58 લીક્ષા = 1 યૂકાજૂં
68 યૂકા = 1 યવજવનું દાણું
78 યવ = 1 અંગુલઆંગળીની જાડાઈ આધારિત માપ

હિંદુ-પૌરાણિક સંખ્યાપ્રણાલી

મૂળ સંખ્યાઓ

સંખ્યાનામનોંધસ્થિતિ
1એકમએક✔ પ્રમાણિત
10દશકદસ✔
100શતસો✔
1,000સહસ્ત્રહજાર✔
10,000અયુતદસ હજાર✔
1,00,000નિયુત / લાખલાખ✔
10,00,000પ્રયુતદસ લાખ✔ ઘણા ગ્રંથોમાં
1,00,00,000કોટિકરોડ✔ અત્યંત પ્રચલિત

કોટિ પછીની સંખ્યાઓ

સંખ્યાનામઆધુનિક અર્થસ્થિતિ
10,00,00,000અર્બુદ10 કરોડ✔
1,00,00,00,000અબજ100 કરોડ✔
10,00,00,00,000ખર્વ1000 કરોડ✔
1,00,00,00,00,000નિખર્વ—✔
10,00,00,00,00,000શંખ—✔ અત્યંત પ્રચલિત
1,00,00,00,00,00,000પદ્મ—✔
10,00,00,00,00,00,000સમુદ્ર—✔ કેટલાક પુરાણોમાં
1,00,00,00,00,00,00,000મધ્ય—✔ દુર્લભ
10,00,00,00,00,00,00,000અંત્ય—✔ દુર્લભ

વધુ પ્રાચીન સંખ્યાઓ

નામ
મહાપદ્મ
ખર્વ
નિખર્વ
શંખ
જલધિ
અંત્ય
મધ્ય
પરાર્ધ – “પરાર્ધ” બહુ વિશાળ સંખ્યા માટે વપરાય છે. અને બ્રહ્માના જીવનસંદર્ભે: બ્રહ્માના 50 વર્ષ = 1 પરાર્ધ.

સંપૂર્ણ સંક્ષિપ્ત કોષ્ટક

ક્રમસંખ્યાનામ
11એકમ
210દશક
3100શત
41,000સહસ્ત્ર
510,000અયુત
61,00,000નિયુત / લાખ
710,00,000પ્રયુત
81,00,00,000કોટિ
910,00,00,000અર્બુદ
101,00,00,00,000અબજ / અબ्ज
1110,00,00,00,000ખર્વ
121,00,00,00,00,000નિખર્વ
1310,00,00,00,00,000શંખ
141,00,00,00,00,00,000પદ્મ
1510,00,00,00,00,00,000સમુદ્ર
161,00,00,00,00,00,00,000મધ્ય
1710,00,00,00,00,00,00,000અંત્ય

રોજીંદા જીવનમાં, બોલવામાં લખવામાં અને લોક વ્યવહારમાં આ પરિમાણો વાપરો. યુકા, નિખર્વ, શંકુ વગેરે માપોથી પોતે પણ પરિચિત થાવ અને બીજાને પણ કરાવો, વિદ્વતા કેળવો.

શાસ્ત્રીય સંદર્ભો (મુખ્ય સ્ત્રોતો)

  • લલિતવિસ્તર સૂત્ર
  • જૈન ગણિત પરંપરા
  • આર્યભટીય
  • લીલાવતી
  • મયમતમ્
  • માનસાર
  • રાજવલ્લભ અર્થશાસ્ત્ર
  • રાજવલ્લભ શિલ્પશાસ્ત્ર
  • विप्रपुत्र पथ
  • મનુસ્મૃતિ (1.64-80)
  • વિષ્ણુ પુરાણ (1.3)
  • શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (કેનન 3, પ્રકરણ 11)
  • મહાભારત (શાંતિ ઉત્સવ)
  • સૂર્ય સિદ્ધાંત
  • શ્રી વિશ્વકર્મા પુરાણ, કલ્યાણ – જ્યોતિષ અંક
  • સિદ્ધાંત શિરોમણિ (Siddhanta Shiromani remained a cornerstone of Indian mathematical astronomy for centuries, forming part of the advanced curriculum in traditional observatories and institutions such as Nalanda University and later schools. Its Lilavati section gained particular fame as a teaching text, translated into Persian and English in the colonial era, securing Bhāskara II’s lasting reputation as one of India’s greatest mathematicians.)