કર્મકાંડ શું છે?

वेदशास्त्रप्रदीप्तेन संस्कारेण विशुद्धधीः । सत्कर्मणा जागरूका दिव्यता मानवस्य हि ॥
देवस्तुत्याहुतिभ्यां च यज्ञकर्मप्रवर्तनम् । आधिदैविकसंसर्गः कर्मकाण्डस्य विज्ञानम् ॥
भौतिकादधिदैवं च मनसा संयुनक्ति यत् । ईश्वरप्राप्तिसाधनं कर्मकाण्डं प्रचक्षते ॥

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

વેદ અને શાસ્ત્રોથી પ્રેરિત સંસ્કારો મનુષ્યની બુદ્ધિને શુદ્ધ કરે છે, અને સત્કર્મોથી તેની અંદરની દિવ્યતા જાગૃત થાય છે. દેવતાઓની સ્તુતિ, આહુતિ અને યજ્ઞ દ્વારા આધિદૈવિક શક્તિઓ સાથેનો સંબંધ સ્થાપિત થાય છે — એ જ કર્મકાંડનું વિજ્ઞાન છે. જે મન દ્વારા આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક જગતને જોડીને ઈશ્વરપ્રાપ્તિનું સાધન બને છે, તેને કર્મકાંડ કહેવામાં આવે છે.

દિવ્યતા એ મનુષ્યનું લક્ષ્ય છે. વેદો દિવ્ય છે. હિન્દુ એ વૈદિક ધર્મ છે. આપણા ધર્મમાં અનેક શાસ્ત્રો (રામાયણ, મહાભારત, ગીતા, વેદો, ઉપનિષદો તથા પુરાણો અને અન્ય ગ્રંથો) છે. શાસ્ત્રો સંસ્કાર આપે. સંસ્કાર થી વિકાર જાય. વિકાર દૂર થવાથી સત્કર્મો કરવાની યોગ્યતા પ્રાપ્ત થાય. નિ:સ્વાર્થ સત્કર્મો કરવાથી પોતાની અંદરની સુષુપ્ત રહેલ દિવ્યતા જાગ્રત કરવાનું સામર્થ્ય આવે છે. કર્મકાંડ એ સાત્વિક પ્રકારનું કલ્યાણકારી શુભ અને સત્કર્મ છે જે સંસારની આસક્તિ વધારતા નથી. વિધાન પ્રમાણે કર્મનું ફળ અવશ્ય મળે છે પરંતુ તેમાં મુખ્યત્વે દેવસ્તુતિ હોવાને લીધે કર્તાપણા નું અભિમાન ઓગળે છે અને તેથી દેહબુદ્ધિ વિસરાય છે. આમ જગત રૂપી સાધન દ્વારા ઈશ્વર રૂપી સાધ્ય ને પ્રાપ્ત કરવાનું માધ્યમ જે ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ તથા આત્મપુષ્ટિ કરાવવા વાળું વિજ્ઞાન એ જ કર્મકાંડ. It is a “Leap” of “Faith”.

કર્મકાંડ નું પોતાનું એક વિજ્ઞાન છે. જેમ વહેતુ જળ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરે તેમ, આપણી ભાવના કર્મકાંડ ના પદાર્થો અને સ્તુતિ ના માધ્યમ દ્વારા વહેતી થાય છે. આધિભૌતિક જગત જેના પર આધારિત છે એવા આધિદૈવિક જગતના દેવતાઓ સાથે સંપર્ક સાધવામાં સહાયક થાય છે. જેમ નારિયેળ ના કોચલા ની અંદર નું પાણી પી જઈએ એમ દેવતાઓ સ્તુતિ થી પ્રસન્ન થઇ, આપણી આપેલ હવી એવી રીતે ગ્રહણ કરે છે તત્પશ્ચાત તૃપ્ત થઇ તેઓ આપણી પ્રાર્થના પણ સાંભળે છે અને પંચમહાભૂત ને પ્રેરિત કરી અચૂક કાર્ય સિદ્ધિ કરી આપે છે. આ વિજ્ઞાન ને જ કર્મકાંડ કહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

રાંધવા મુકેલ ખીચડી (આધિ ભૌતિક જગત) સાચું જોવા જાવ તો નીચે રહેલ (આધિ દૈવિક જગતના દેવતા) આવાહિત અગ્નિ તૈયાર કરે છે, આપણે નહિ. આપણે માત્ર તેમાં ચોખા અને દાળની આહુતિઓ આપી છે. એવી જ રીતે આપણા કરેલ યજ્ઞ રૂપી સર્વ કાર્યો ની સિદ્ધિ દેવતાઓ લાવી ને આપે છે જેમને પ્રસન્ન કરવા આપણે તેમની સ્તુતિ ગાઈએ છીએ અને યજ્ઞ દ્વારા સમિધા અને હવી આપીએ છીએ.

ભારતીય સંસ્કૃતિ સૌથી જૂની હોવાને કારણે એટલી પરિપક્વ છે કે માત્ર આધિભૌતિક જગતની અસરતા જાણ્યા પછી તેણે દૈવી જગતના દેવતાઓને પણ શોધી કાઢ્યા છે. અને એટલું જ નહીં, તેનાથી આગળ આધ્યાત્મિક જગતમાં પહોંચીને આપણે બ્રહ્મનો પણ સાક્ષાત્કાર કર્યો છે. પરંતુ આધિભૌતિક વિશ્વની બહાર હોવાથી, આધ્યાત્મિક વિશ્વના દેવતાઓને પ્રાર્થના દ્વારા જ મનાવી શકાય છે. આપણે ભારતીયોએ પણ સદીઓ અને યુગોના સુધારા દ્વારા તેની એક સુશિક્ષિત પદ્ધતિ બનાવી છે, જેને કર્મકાંડ કહેવામાં આવે છે. કર્મકાંડની ધાર્મિક વિધિ એ એક એવું વિજ્ઞાન છે જે આધિદૈવિક જગતમાં રહેતા દેવતાઓનું આવાહન કરે છે અને કાર્યની સિદ્ધિ માટે તેમને વિનંતીથી સક્રિય કરે છે.

કલ્પ વેદાંગ વેદોમાં નિર્દિષ્ટ યજ્ઞો, સંસ્કારો, વ્રતો અને વિવિધ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોને યોગ્ય રીતે સંપન્ન કરવાની વિધિનું શાસ્ત્ર છે. વેદોમાં મંત્રોનું જ્ઞાન તો આપવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તે મંત્રોનો પ્રયોગ ક્યારે, ક્યાં, કેવી રીતે અને કયા હેતુથી કરવો તેનું સુવ્યવસ્થિત માર્ગદર્શન કલ્પશાસ્ત્ર આપે છે. આથી કલ્પને વૈદિક કર્મકાંડનું વ્યવહારિક અંગ કહેવામાં આવે છે. યજ્ઞ, હવન, ઉપનયન, લગ્ન, ગર્ભાધાન, નામકરણ, અન્નપ્રાશન, અંત્યેષ્ટિ વગેરે સંસ્કારોની પદ્ધતિ, તેમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મંત્રો, સામગ્રી, અગ્નિની રચના, ઋત્વિજોની ફરજો અને વિધિના સૂક્ષ્મ નિયમો કલ્પગ્રંથોમાં વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

પરંતુ કર્મકાંડનો સાચો અર્થ માત્ર બાહ્ય ક્રિયાઓ કે ઔપચારિક વિધિઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી. વૈદિક દૃષ્ટિએ કર્મકાંડનો હેતુ મનુષ્યને શિસ્ત, પવિત્રતા, કર્તવ્યનિષ્ઠા, સમર્પણભાવ અને લોકકલ્યાણની ભાવના તરફ દોરી જવાનો છે. યજ્ઞનો મૂળ ભાવ “ત્યાગ” અને “સહયોગ” છે—પોતાના સ્વાર્થનો ત્યાગ કરીને સમાજ, પ્રકૃતિ અને પરમાત્મા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી. તેથી યજ્ઞમાં અર્પિત થતી આહુતિઓ માત્ર અગ્નિમાં સમર્પિત દ્રવ્યો નથી, પરંતુ માનવીના અહંકાર, લોભ, ક્રોધ અને સ્વાર્થના ત્યાગનું પણ પ્રતીક છે. વૈદિક ઋષિઓએ કર્મકાંડને અંતિમ સાધ્ય નહીં પરંતુ ચિત્તશુદ્ધિનું સાધન ગણાવ્યું છે. શુદ્ધ અને નિષ્કામ ભાવથી કરવામાં આવેલા કર્મો મનને એકાગ્ર, સંયમી અને સાત્વિક બનાવે છે, જેના દ્વારા મનુષ્ય ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન માટે યોગ્ય બને છે.

કલ્પશાસ્ત્રના મુખ્ય ચાર વિભાગો છે—શ્રૌતસૂત્ર, જેમાં વૈદિક મહાયજ્ઞોની વિધિનું વર્ણન છે; ગૃહ્યસૂત્ર, જેમાં ગૃહસ્થાશ્રમના સંસ્કારો અને દૈનિક કર્તવ્યોનું નિરૂપણ છે; ધર્મસૂત્ર, જેમાં વ્યક્તિ અને સમાજના આચાર-વ્યવહારના નિયમો છે; અને શુલ્બસૂત્ર, જેમાં યજ્ઞવેદીઓના નિર્માણ માટેની પ્રાચીન ભૂમિતિ અને માપનવિજ્ઞાનનું વર્ણન છે. ભારતીય સંસ્કૃતિના અનેક ધાર્મિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક નિયમોનું મૂળ આ કલ્પસાહિત્યમાં રહેલું છે.

વૈદિક પરંપરામાં કર્મકાંડનું સાચું મૂલ્ય ત્યારે જ છે જ્યારે તે શ્રદ્ધા, શુદ્ધતા, જ્ઞાન અને નિષ્કામ ભાવ સાથે કરવામાં આવે. માત્ર ક્રિયાની યાંત્રિક પુનરાવૃત્તિ કે દેખાડા માટે કરવામાં આવેલ વિધિ અધૂરી માનવામાં આવે છે. તેથી શાસ્ત્રો કહે છે કે કર્મમાં ભાવ, ભાવમાં જ્ઞાન અને જ્ઞાનમાં પરમાત્માની અનુભૂતિ જોડાય ત્યારે જ કર્મકાંડનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે કલ્પ વેદાંગ મનુષ્યને સુવ્યવસ્થિત, કર્તવ્યપરાયણ અને આધ્યાત્મિક જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે.

આમ કર્મકાંડ એ મન દ્વારા આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક જગતને જોડવાનું વિજ્ઞાન છે.