સામવેદ

नादस्वरसमायुक्त उपासनाप्रवर्तकः । सामवेदः परं ब्रह्म भावमार्गे प्रकाशयेत् ॥
मन्त्राणां गानरूपेण चेतस ऊर्ध्वगामिता । भक्तिरसप्रवाहेण मोक्षमार्गं प्रदर्शयेत् ॥

[अनुप गीता (अलबेला पंडित विरचित)]

નાદ અને સ્વરથી યુક્ત સામવેદ ઉપાસનાનો પ્રવર્તક બની પરબ્રહ્મ તરફનો ભાવમાર્ગ પ્રકાશિત કરે છે. મંત્રો ગાનરૂપ ધારણ કરતા ચિત્તની ઉર્ધ્વગતિ થાય છે. ભક્તિરસના પ્રવાહ દ્વારા તે મોક્ષમાર્ગનું પ્રદર્શન કરે છે.

સામવેદ એટલે “ઉપાસના” નો વેદ.

સામવેદ ધ્યાન

निलोत्पलदलाभास: सामवेदो हयानन: | अक्षमालान्वितो दक्षे वामे कंबुधर: स्मृत: ||

જે નીલકમળ દળની સમાન કાંતિ વાળા છે, અશ્વ સમાન મુખવાળા છે, તથા જેમણે જમણા હાથમાં અક્ષમાળા અને ડાબા હાથમાં શંખ ધારણ કરેલ છે, એવા સામવેદ ભગવાન કહેલા છે.

સામવેદનું તત્ત્વજ્ઞાન

સામવેદનો મુખ્ય ભાવ:

ઉપાસના
નાદ
સ્વર
ચેતનાની ઉર્ધ્વગતિ
યજ્ઞમાં આંતરિક ભાવજાગૃતિ

ભગવદ્ગીતા કહે છે: वेदानां सामवेदोऽस्मि । “વેદોમાં હું સામવેદ છું।” [ગીતા ૧૦.૨૨]

સામવેદનું શાસ્ત્રીય વર્ગીકરણ

ઉપાસના-પ્રધાન વેદ
ઉદ્‌ગાતા ઋત્વિજનો વેદ
ગાનમય વેદ
ભારતીય સંગીતનું મૂળ

સામવેદ મંત્ર સંખ્યા

સામવેદમાં કુલ 1869 મંત્રો છે. આશરે ૭૫–૯૯ મંત્રો સ્વતંત્ર સામવૈદિક માનવામાં આવે છે. ૧૫૪૯ અનન્ય મંત્રો છે. પુનરાવર્તન સહિત આશરે ૧૮૭૫ મંત્રો ગણાય છે. મોટાભાગના મંત્રો ઋગ્વેદમાંથી લીધેલા છે.

સામવેદ શાખાઓ

મહાભાષ્ય પ્રમાણે સામવેદની 1000 શાખાઓ છે.

પતંજલિના મહાભાષ્ય અનુસાર:

ઋગ્વેદ — ૨૧ શાખા
યજુર્વેદ — ૧૦૧ શાખા
સામવેદ — ૧૦૦૦ શાખા
અથર્વવેદ — ૯ શાખા

હાલ પ્રચલિત મુખ્ય સામવૈદિક શાખાઓ

૧. કુથુમિ (કૌથુમિ / કૌથુમ શાખા)
આજની સૌથી જીવંત સામવૈદિક શાખા, ગુજરાતમાં પણ તેની પરંપરા પ્રભાવશાળી રહી.
૨. રાણાયન (રાણાયનીય શાખા)
મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણમાં જાણીતી.
૩. જૈમિની (જૈમિનિય / તાલવકાર શાખા)
અત્યંત પ્રાચીન અને સંગીતદૃષ્ટિએ વિશેષ મહત્વપૂર્ણ.
૪. ગાર્ગ્ય (ગાર્ગ ઋષિ પરંપરાનો સંબંધ).
૫. ઔપમન્યવ (ઉપમન્યુ ગોત્ર/પરંપરાથી જોડાયેલ).

જ્યારે કહેવામાં આવે છે: “સામવેદની 1000 શાખાઓ હતી” તેનો અર્થ 1000 અલગ સંહિતાઓ જરૂરી નથી, પરંતુ:

ગાનભેદ
સ્વરભેદ
પાઠભેદ
ગુરુપરંપરા
પ્રદેશીય ગાયકશૈલી

પણ “શાખા” ગણાતી. આથી ઘણા આચાર્યો ગાનપ્રવર્તક હતા.

સામતર્પણાર્થે સામગાયન કરનાર પ્રવર્તક ૧૩ સામવૈદિક આચાર્યો / ઋષિઓ

જૈમિની આચાર્ય
રાણાયન આચાર્ય
સાત્યમુગ્નિ વ્યાસ આચાર્ય
ભાગુરુઔલુન્ડિ આચાર્ય
ગૌલમુલવી આચાર્ય
ભાનુમાન આચાર્ય
ઔપમન્યવ આચાર્ય
દારાલ આચાર્ય
ગાર્ગ્ય આચાર્ય
સાવર્ણિ આચાર્ય
વાર્ષગણિ આચાર્ય
કુથુમિ આચાર્ય
શાલિહોત્ર આચાર્ય

સામવેદ સંહિતાનું મુખ્ય વર્ગીકરણ

સામવેદ સંહિતા બે મુખ્ય ભાગમાં વહેંચાય છે:

૧. આર્ચિક (મંત્રભાગ)

૨. ગાન (સંગીતભાગ)

૧. આર્ચિક વિભાગ

આર્ચિક = મંત્રસંગ્રહ

તેના બે વિભાગ:

(A) પૂર્વાર્ચિક

તેમાં મુખ્યત્વે દેવતા પ્રમાણે ગોઠવાયેલા મંત્રો છે.

પરંપરાગત વિભાગ:

1. આગ્નેય કાંડ

અગ્નિ સંબંધિત

2. ઐન્દ્ર કાંડ

ઇન્દ્ર સંબંધિત

3. પવમાન કાંડ

સોમ-પવમાન સંબંધિત

4. આરણ્ય કાંડ

અરણ્યગાન માટે

5. મહાનામ્ની આર્ચિક

વિશેષ સામગાન માટે

પ્રપાઠક વિભાજન

પૂર્વાર્ચિકમાં સામાન્ય રીતે ૬ પ્રપાઠક માનવામાં આવે છે:

આગ્નેય
આગ્નેય
ઐન્દ્ર
ઐન્દ્ર
પવમાન
આરણ્ય

(B) ઉત્તરાર્ચિક

મુખ્યત્વે યજ્ઞપ્રયોગ માટે
લગભગ ૧૨૨૫ મંત્રો
વિવિધ યાગિક ક્રમમાં ગોઠવાયેલ

૨. ગાન વિભાગ

આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંગીતાત્મક ભાગ છે.

તેના મુખ્ય વિભાગ:

(A) પ્રકૃતિ ગાન

મૂળ ગાન

તેના ઉપવિભાગ:

1. ગ્રામગેય ગાન (ગ્રામગાન)

ગામમાં ગવાતા સામ
જાહેર યજ્ઞોમાં

2. આરણ્યગાન

અરણ્યમાં ગવાતા
રહસ્યાત્મક ઉપાસના

(B) ઊહ ગાન

યજ્ઞવિશેષ પ્રમાણે સ્વર-પરિવર્તિત ગાન

તેના વિભાગ:

1. ઊહગાન

2. ઊહ્યગાન (રહસ્યગાન)

સામવેદ સંપૂર્ણ રચના

			
સામવેદ
│
├── સંહિતા
│   │
│   ├── આર્ચિક
│   │   │
│   │   ├── પૂર્વાર્ચિક
│   │   │   ├── આગ્નેય
│   │   │   ├── ઐન્દ્ર
│   │   │   ├── પવમાન
│   │   │   ├── આરણ્ય
│   │   │   └── મહાનામ્ની
│   │   │
│   │   └── ઉત્તરાર્ચિક
│   │
│   └── ગાન
│       │
│       ├── ગ્રામગેય ગાન
│       ├── આરણ્ય ગાન
│       ├── ઊહ ગાન
│       └── ઊહ્ય ગાન
│
├── બ્રાહ્મણ
│   ├── પંચવિંશ બ્રાહ્મણ
│   ├── ષડ્વિંશ બ્રાહ્મણ
│   ├── સામવિધાન બ્રાહ્મણ
│   ├── આર્ષેય બ્રાહ્મણ
│   ├── દેવતાધ્યાય બ્રાહ્મણ
│   ├── છાંદોગ્ય બ્રાહ્મણ
│   └── જૈમિનિય બ્રાહ્મણ
│
├── આરણ્યક
│
├── ઉપનિષદ
│   ├── છાંદોગ્ય ઉપનિષદ
│   └── કેન ઉપનિષદ
│
└── સૂત્ર
    ├── લાટ્યાયન શ્રૌતસૂત્ર
    ├── દ્રાહ્યાયણ
    └── જૈમિનિય સૂત્ર

		