નરકોનું (પૌરાણિક) વર્ણન

पापानुसारतो जीवा नरकेषु पतन्ति हि । यातनाभिर्विशुद्धात्मा पुनर्धर्मे प्रवर्तते ॥
तामिस्ररौरवाद्येषु दुःखरूपेषु यन्त्रणाः । अधर्महिंसालोभानां फलरूपेण दर्शिताः ॥
कामक्रोधलोभास्त्रयो नरकस्य द्वारकाः । संयमः सत्क्रिया धर्मो मोक्षमार्गस्य कारणम् ॥

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

જીવો પોતાના પાપો અનુસાર નરકોમાં પડે છે. ત્યાં યાતનાઓ દ્વારા ચિત્ત શુદ્ધ થયા પછી તેઓ ફરી ધર્મમાર્ગ તરફ વળે છે. તામિસ્ર, રૌરવ વગેરે નરકોમાં દર્શાવાયેલી યાતનાઓ અધર્મ, હિંસા અને લોભ જેવા પાપોના ફળરૂપે વર્ણવવામાં આવી છે. કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે. સંયમ, સત્કર્મ અને ધર્માચાર જ મોક્ષમાર્ગના આધાર છે.

પૌરાણિક દર્શન અનુસાર જેમ ચૌદ લોકોની રચના છે તેમ નરકોની પણ વ્યવસ્થા છે, જ્યાં જીવ મૃત્યુ પછી પોતાના કરેલા પાપોના ફળરૂપે યાતનાઓ ભોગવે છે. શરીરનો નાશ થવા છતાં જીવ સૂક્ષ્મ શરીર — મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયો સાથે — અસ્તિત્વમાં રહે છે; તેથી જ તે નરકની પીડાનો અનુભવ કરે છે. પુરાણોમાં વર્ણવાયેલા તામિસ્ર, રૌરવ, કુંભીપાક, વૈતરણી, અસિપત્રવન, મહારૌરવ વગેરે નરકો માત્ર ભયપ્રદ કથાઓ નથી, પરંતુ માનવને અધર્મ, હિંસા, દુરાચાર, દગો, અહંકાર, વ્યભિચાર અને ક્રૂરતાથી દૂર રાખવા માટેનું આધ્યાત્મિક-નૈતિક શિક્ષણ છે.

પ્રત્યેક નરક કોઈ વિશિષ્ટ પાપ સાથે જોડાયેલ છે અને ત્યાં મળતી યાતનાઓ એ જ પાપના સંસ્કારોને ભસ્મ કરવા માટે દર્શાવવામાં આવી છે. આ વર્ણનોનો મુખ્ય હેતુ જીવમાં વૈરાગ્ય, આત્મચિંતન અને સદાચાર પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો છે. ભગવદ્ ગીતા મુજબ કામ, ક્રોધ અને લોભ નરકના ત્રણ મુખ્ય દ્વાર છે; તેથી મન, વચન અને કાયાથી સદૈવ સત્કર્મો, દયા, સંયમ અને ધર્માચરણ કરવાથી જ જીવ દુઃખમય ગતિથી બચી શકે છે અને કલ્યાણના માર્ગે આગળ વધી શકે છે.

.[માર્કંડેય પુરાણ]

ક્રમ	નરકનું નામ	નરકનું વિવરણ	કરેલા પાપો	જીવને થતી સજા
1	તામિસ્ર	ઘોર અંધકારથી ભરેલો પ્રદેશ	ચોરી, દગો, પરધન-પરસ્ત્રી હરણ	દોરડાથી બાંધીને યમદૂતો માર મારે
2	અંધતામિસ્ર	ચારે તરફ ગાઢ અંધકાર	પતિ/પત્ની સાથે વિશ્વાસઘાત	જીવ મૂર્છિત થાય, દિશાભ્રમ થાય
3	રૌરવ	અગ્નિમય અને ભયંકર ભૂમિ	નિર્દયતા, જીવહિંસા	“રૂરુ” પ્રાણીઓ કરડે
4	મહારૌરવ	રૌરવ કરતાં વધુ વિકરાળ વિશાળ છે. વિસ્તાર 12 હજાર યોજન ઓરસ-ચોરસ છે. તાંબાની ધાતુની ભૂમિ છે. નીચે અગ્નિ સદૈવ પ્રજ્વલિત હોય છે. લાલચોળ ચળકતી અને આંખ આંજી દે તેવી ભૂમિ ભાસે જેનો સ્પર્શ અતિ દારુણ દુ:ખ આપે છે.	સ્વાર્થ માટે પ્રાણીઓની હત્યા. અભક્ષ્યાભક્ષ્ય, મિત્રદ્રોહ, સ્વામીનો વિશ્વાસઘાત, પોતાની સ્ત્રીનો ત્યાગ, પરસ્ત્રી પ્રીતિ કરી હોય. વાવ, કુવા, તળાવ, બગીચા કે માર્ગોનો ભંગ કર્યો હોય, દુરાચારી અને અધર્મી જીવન ગાળ્યું હોય. જળ કે અન્નનો નાશ કર્યો હોય.	ભયંકર રૂરુઓ શરીર ફાડી ખાય. જીવોને હાથ-પગ બાંધી યમદૂતો આ નરકમાં નાખે છે. તેમાં આળોટતા જીવ આગળ વધે છે. માર્ગમાં તેનું ભક્ષણ કરવા ગીધ, કાગડા, બગલા, વરુ, અને શિયાળ ખેંચા ખેંચ કરે છે. દુ:ખ સહન ન થતાં જીવ ચીસો પાડે છે અને યમદૂતોનો માર ખાતો આગળ વધે છે.
5	કુંભીપાક	ઉકળતા તેલના વિશાળ કુંભો	પશુ-પક્ષીઓને રાંધી ખાવા	ઉકળતા તેલમાં તળાય
6	કાલસૂત્ર	અગ્નિતપ્ત તાંબાની ભૂમિ	ગુરુ, માતા-પિતાનો અપમાન	તપતી ધરા પર દોડાડાય
7	અસિપત્રવન	તલવાર જેવા પાંદડાવાળું વન. હજાર યોજન લાંબો-પહોળો વ્યાપ છે. ભૂમિ ઉપર અગ્નિના ભડકા સતત બળયા કરે છે. આ નરકમાં એક વન છે. વનના વૃક્ષોના પાંદડા તલવાર જેવા હોય છે. ત્યાં અનેક બળવાન કુતરાઓના ટોળાં ભસતા ફર્યા કરતા હોય છે.	તપસ્વી, બ્રહ્મચારીને પીડા. બ્રહ્મચારી, વ્રતધારી અને તપસ્વી લોકોને વિઘ્ન કરનાર, ઉદ્વેગ કરાવનાર મનુષ્યોને શિક્ષા કરવા માટે આ નરક રાખેલ છે.	પાંદડાઓ શરીર કાપે. યમદૂતો જેવા જીવોને આ નરકમાં ધકેલે છે, તેઓ નિત્ય તપતી અગ્નિજ્વાલાઓથી બચવા અસીપત્રવનમાં પ્રવેશે છે જ્યા ભયંકર દાઢવાળા રાક્ષસી કદાવર કુતરાઓ જોઈ જીવો આમતેમ ભાગે છે. ભાગતા ભાગતા તેમને તલવારની ધાર જેવા પાંદડાઓ કાપે છે, એટલે દુઃખથી તે જીવો આક્રંદ કરી ઉઠે છે. ઉષ્ણ વાયુ વાય છે. તૂટી પડેલા ધારદાર પાંદડા તેમના માથા ઉપર પડવાથી છેદાઈ જાય છે અને પોકારી ઉઠે છે. નીચે પડી ગયેલ જીવો ને કુતરાઓ પકડી લઇને બાચકા ભરતા આમતેમ ખેંચે છે.
8	સૂકરમુખ	સાંકડું અને દબાણવાળું સ્થળ	અન્યાયી રાજા, અધિકારી	શેરડીની જેમ પિલાય
9	અંધકૂપ	સાપ-વીંછી ભરેલો કૂવો	નિર્દોષોને ત્રાસ	જીવજંતુઓ દંશ મારે
10	કૃમિભોજન	કીડાઓથી ભરેલો પ્રદેશ	અન્ન સંગ્રહ કરી બીજાને ન આપવું	કીડા બની અન્ય કીડા ખાય
11	સંદંશ	લોખંડના ચીપિયાંવાળો પ્રદેશ	સોનું, ધન ચોરી	શરીરમાંથી માંસ ખેંચાય
12	તપ્તસૂર્મિ	અગ્નિથી તપાવેલ ધાતુ	વ્યભિચાર	તપેલા પુરુષ/સ્ત્રીનું આલિંગન
13	વજ્રકંટકશાલ્મલી	કાંટાવાળા વૃક્ષોનું વન	પશુઓ સાથે દુષ્કર્મ	કાંટાઓ શરીર વીંધે
14	વૈતરણિ	લોહી, પુય, મળની નદી	પાખંડ, અધર્મ	દુર્ગંધયુક્ત નદી પાર કરાય
15	પૂયોદ	ગંદકી અને પુયથી ભરેલું	અપવિત્ર જીવન	ગંદકીમાં ડૂબવું પડે
16	પ્રાણરોધ	હથિયારોથી ભરેલો પ્રદેશ	નિર્દોષ જીવહિંસા	બાણ-ભાલાથી વીંધાય
17	વિશસન	યમદૂતો ભરેલો પ્રદેશ	યજ્ઞના નામે હિંસા	ચાબુક અને હથિયારોથી માર
18	લાલાભક્ષ	અશુદ્ધ પદાર્થો ભરેલો પ્રદેશ	વાસનાગ્રસ્તતા	લોહી અને ગંદકી ખવડાય
19	સારમેયાદન	ભયંકર કૂતરાઓનો પ્રદેશ	આગ લગાડવી, લૂંટ	કૂતરાઓ શરીર ફાડી ખાય
20	અવીચિ	ઊંચા પર્વતો અને ખીણો	અસત્ય, છેતરપિંડી	વારંવાર પટકાય
21	અયઃપાન	તપતા લોખંડથી ભરેલું	દારૂપાન, નિષિદ્ધ પાન	તપતું લોખંડ પીવડાય
22	ક્ષારકર્દમ	ક્ષાર અને કાદવથી ભરેલું	અહંકાર, સંતદ્વેષ	કાદવમાં ડૂબાડાય
23	શૂલપ્રોત	શૂળો અને ભાલાઓથી ભરેલું	હત્યા, વિશ્વાસઘાત	શૂળ ઉપર પરોવાય
24	દંડશૂક	વિશાળ સાપોનો પ્રદેશ	ક્રોધી, હિંસક સ્વભાવ	સાપો સતત કરડે
25	અવટનિરોધન	અંધ કંદરા જેવી જગ્યા	જીવોને કેદ કરનાર	અંધકારમાં બંધ થાય
26	પર્યાવર્તન	ગીધ અને પક્ષીઓનો પ્રદેશ	અતિથિનો અપમાન	પક્ષીઓ આંખો ફોડી ખાય
27	સૂચીમુખ	સોય જેવી તીક્ષ્ણ વસ્તુઓ	અતિ કંજૂસાઈ	સોયથી શરીર ભેદાય
28	તપ્તકુંભ	અગ્નિ ઉપર ગરમ કરેલા કુંભો. ચારે બાજુ કુમ્ભો રાખેલા છે. તેમને અગ્નિજ્વાળા દ્વારા ખૂબ તપાવવામાં આવે છે. કોઈ કુમ્ભમાં લોટનો ભૂકો તો કોઈમાં ઉકળતું તેલ ભરેલ હોય છે.	તીર્થ અપવિત્ર કરવું. તિર્થસ્થાનોને દુષિત કરનાર, નદીઓ અને તીર્થોની પવિત્રતા ન જાળવનાર, શ્રદ્ધાપૂર્વક તીર્થયાત્રા ન કરનાર, શાસ્ત્રોની મર્યાદા ના પાળનાર, માત્ર કામ-ભોગમાં જ રચ્યાં પચ્યા રહેનાર લોકો માટે આ નરક છે.	ઉકળતા કુંભમાં નાખાય. જીવોને ઊંધા મસ્તકે લોહ કુમ્ભમાં નાખવાથી તેમના શરીર ધણીની જેમ ફૂટે છે. દેહના મેદ, જળ, મજજા વગેરે બળી જાય છે. જીવો કુમ્ભ માં થી બહાર નીકળવા જાય તો યમદૂતો તેમને ઉંચકીને ફરી કુમ્ભમાં નાખે છે. તેલમાં પડેલા જીવો તેલમાં તળાઈને અંતે તેલ જેવા બની જાય છે.
29	નિકૃંતન	સતત ફરતા ચક્રો. કુંભારના ચાકડા જેવા ચક્રો નીત્ય ભ્રમણ કરતા હોય છે.	જુઠ્ઠી સાક્ષી, ગુરુઅવમાન. જુઠું બોલનારા અને જુઠી સાક્ષી પૂરનારા, જે એક અક્ષરનો પણ બોધ કરનારને ગુરુ સમાન ગણતો નથી, ગુરુનું વચન ઉથાપનાર, શાસ્ત્ર અનુસાર ન વર્તનાર દુરાચારી	શરીરના ટુકડા કપાય. માર્ગમાં આવતા જીવોનાં અંગોનો વિચ્છેદ કરી નાખે છે. મસ્તક, હાથ, પગ, ધડ, બધું નિત્ય ફરતા ચક્રો વડે કપાયા કરે, પુન:એકઠા થઇ ફરી કપાય છે તો પણ પાપી જીવોનો નાશ થતો નથી. શરીરના હજારો ટુકડા થઇ ફરી એકઠા થઇ કાપવા માટે તૈયાર રહે છે. આ પ્રક્રિયા હજારો વર્ષો સુધી ચાલ્યા કરે છે અને અંતે જ્યારે પાપો નાશ પામે છે ત્યારે આ નરકમાંથી છુટકરો થાય છે.
30	અપ્રતિષ્ઠ	ફરતા ચક્રો અને યંત્રો. અતિ ધારવાળા તેજથી ફરતા ચક્રો ગોઠવેલા છે. બીજી બાજુ કુવામાંથી જળ કાઢવાના હોય તેવા ઘટી યંત્રો હોય છે.	ધર્મવિરોધ. ધર્મનું આચરણ ન કરનારા, ધર્મનું આચરણ કરતા બ્રાહ્મણોને વિઘ્ન કરનારા અધર્મી જીવો માટે આ નર્ક નિર્માયેલું છે.	ચક્રોમાં ભ્રમણ કરાવાય. યમદૂતો તે જીવોને ચક્રો ઉપર ફેંકી દે છે. ચક્રની સાથે ભ્રમણ થતા દુ:ખમય સ્થિતિ થાય છે. જો ચક્ર ઉપરથી ઉતારવા જાય તો કપાઈ જાય છે, એટલે હજારો વર્ષો ચક્રો સાથે ભ્રમણ કરતા રહી વ્યાકુળ બની જાય છે. ભ્રમણ થવાથી વમન (ઉલ્ટી) થાય છે અને તેમના આંતરડા પણ મુખ દ્વારા નીકળી પડે છે. વેદના અવર્ણીય હોય છે.
31	તમસ	બરફ જેવી ઠંડી અને અંધકાર. અત્યંત અંધકાર વ્યાપેલો રહે છે અને બરફ જેવું અત્યંત ઠંડુ છે.	ગોવધ, અન્ન-જળનો નાશ. ગોવધ, ભ્રાત્રુ વધ, બાળક વધ, જળ અને અન્નનો નાશ કરનારા	ઠંડીથી શરીર ગળી જાય. અંધકારમાં કોઈ જોઈ શકતું નથી, એક બીજા સાથે ભટકાય છે, અતિ ઠંડી લાગવાથી એક બીજાને વળગી રહે છે, રડે છે, દાંત ખખડી જાય છે, અત્યંત ક્ષુધા અને તૃષા એમને વિહ્વળ કરી મુકે છે, શરીર અકડાઈ જાય છે, હાડ ગળી જાય છે. વ્યાકુળ થઇ કોઈ કોઈ તો એક બીજાને બચકા ભરી તેમાંથી ઝરતા મેદ, લોહી વગેરે ચાટવા માંડે છે.
32	મહાતમસ	અત્યંત ગાઢ અંધકાર	મહાપાપ	સતત ભય અને મૂર્છા
33	લોહશંકુ	લોખંડના શંકુઓથી ભરેલું	ક્રૂર શાસન	શંકુઓ શરીર વીંધે
34	કરંભવાલુકા	તપતી રેતીનો પ્રદેશ	બીજાને બાળનાર	ગરમ રેતીમાં રગદોળાય
35	કૂટશાલ્મલી	કાંટાવાળા વૃક્ષો	દુરાચાર	વૃક્ષ પર બાંધી ખેંચાય
36	શ્વભોજન	હિંસક શ્વાનોનો પ્રદેશ	અતિ અપવિત્રતા	કૂતરાઓ ભક્ષણ કરે
37	રુધિરાંધ	લોહીથી ભરેલો પ્રદેશ	રક્તપાત	લોહીમાં ડૂબાડાય
38	કાકોલ	કાગડાઓનો પ્રદેશ	છેતરપિંડી	કાગડા આંખો અને માંસ ખાય
39	અગ્નિકુંડ	અગ્નિના ખાડા	આગચંપી	અગ્નિમાં બાળાય
40	શીતોદ	બરફ અને હિમવર્ષા	દયા વિનાનું જીવન	અસહ્ય ઠંડી સહન કરવી પડે
41	લોહપથ	તપતા લોખંડના માર્ગો	ધર્મભ્રષ્ટતા	ગરમ લોખંડ પર ચાલવું પડે
42	તીક્ષ્ણશૂલ	ધારદાર શૂળો	હિંસક પાપો	શરીર વીંધાય
43	શ્વાનભક્ષ	રાક્ષસી શ્વાનોનું સ્થળ	અત્યંત ક્રૂરતા	શ્વાનો શરીર ચીરી ખાય
44	રક્તપાન	લોહીના પ્રવાહો	હત્યા, રક્તપાત	લોહી પીવડાય
45	કંટકવન	કાંટાળું વન	દુષ્ટ વાસનાઓ	કાંટા શરીર ફાડે
46	મહાઘોર	ભયંકર યાતનાઓનું સ્થાન	મહાપાપો	સતત ભય અને પીડા
47	અતિઘોર	અત્યંત વિકરાળ નરક	અતિ ક્રૂર અધર્મ	અનેક યમદૂતો યાતના આપે
48	દુર્ગંધ	અસહ્ય દુર્ગંધથી ભરેલું	અપવિત્રતા	દુર્ગંધથી વ્યાકુળતા
49	મહારૌરવ-અગ્નિ	અગ્નિમય ભયંકર ક્ષેત્ર	હિંસા અને દગો	અગ્નિ અને રૂરુ બંનેથી પીડા
50	શાલ્મલી	કાંટાળું શાલ્મલી વૃક્ષ	વ્યભિચાર	કાંટાઓમાં ઘસડાય

ગીતા ઉપદેશ

$कामः\ क्रोधः\ तथा\ लोभः$ कामः क्रोधः तथा लोभः

કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે.
— શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા 16.21

ક્રમ	ગ્રંથ	વિભાગ / અધ્યાય	તેમાં શું મળે છે
1	ગરુડ પુરાણ	પ્રેતકલ્પ	૨૮ મુખ્ય નરકો, યમલોક, પાપફળ, યાતનાઓનું વિશદ વર્ણન
2	શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ	પંચમ સ્કંધ, અધ્યાય ૨૬	વિવિધ નરકો અને પાપાનુસાર સજાઓ
3	વિષ્ણુ પુરાણ	દ્વિતીય અંશ	યમલોક, નરકો અને કર્મફળ
4	માર્કંડેય પુરાણ	વિવિધ અધ્યાયો	મહારૌરવ, અસિપત્રવન વગેરેનું વર્ણન
5	અગ્નિ પુરાણ	નરકવર્ણન પ્રકરણ	પાપ અને નરકયાતનાઓ
6	બ્રહ્માંડ પુરાણ	યમલોક વિભાગ	લોક-નરક રચના
7	લિંગ પુરાણ	પાપફળ પ્રકરણ	અધર્મ અને નરકગતિ
8	કૂર્મ પુરાણ	ઉત્તર ભાગ	યમદંડ અને પાપફળ
9	દેવી ભાગવત પુરાણ	વિવિધ સ્કંધો	પાપ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને નરક
10	મનુસ્મૃતિ	અધ્યાય ૪, ૧૧, ૧૨	પાપો અને તેમના કર્મફળ
11	યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ	આચાર-પ્રાયશ્ચિત્ત વિભાગ	પાપ અને યમદંડ
12	મહાભારત	અનુશાસન પર્વ	ધર્મ-અધર્મ અને નરકગતિ
13	વાલ્મીકિ રામાયણ	ઉત્તરકાંડ	પાપફળ અને નરકના સંકેતો

મન વચન અને કાયાથી હર હાલ હર કાલમાં સત્કર્મો જ કરો જેથી નરક પ્રાપ્તિ ન થાય. નરક ભોગવવાના કષ્ટ કરતા ઇન્દ્રિય દમનનું કષ્ટ ઉપાડવું સારું, જે આગળ જતા લાભ કર્તા છે.