ગોત્ર-પ્રવર કોષ્ટક

गोत्रं ऋषिकुलोत्पन्नं प्रवरैर्भासितं शुभम् । वेदशाखासमायुक्तं धर्ममूलं सनातनम् ॥
प्रवराः श्रेष्ठऋषयः कुलदीप्तिप्रवर्धकाः । सगोत्रसप्रवरयोर्विवाहो न विधीयते ॥
वेदः शाखा तथा सूत्रं देवता च स्वधर्मता । एतज्ज्ञात्वा नरः सम्यक् स्वमूलं वेत्ति वैदिकम् ॥
स्मार्तमार्गः सनातन्यो वेदमूलः सनातनः । स्वशाखाचारनिष्ठेन जीवनं सुफलं भवेत् ॥

[अलबेला शतक (अलबेला पंडित विरचित)]

ગોત્ર ઋષિવંશથી ઉત્પન્ન થયેલું પવિત્ર સંસ્કારરૂપ ચિહ્ન છે. પ્રવરો દ્વારા તે તેજસ્વી બને છે અને વેદ-શાખાથી જોડાઈને સનાતન ધર્મનું મૂળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પ્રવરો તે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ છે જેમણે કુળપરંપરાને મહિમાવંત બનાવી. તેથી સગોત્ર અને સપ્રવરના લગ્ન શાસ્ત્રમાં નિષિદ્ધ ગણાયા છે. પોતાનો વેદ, શાખા, સૂત્ર, દેવતા અને સ્વધર્મ જાણનાર મનુષ્ય જ પોતાના વૈદિક મૂળને સાચી રીતે સમજી શકે છે. સ્માર્ત અને વૈદિક માર્ગ જ સનાતન મૂળધારા છે. પોતાની શાખા અને આચારમાં સ્થિર રહેનારનું જીવન સફળ બને છે.

ગોત્ર એ ઋષિપરંપરાનો જીવંત સંસ્કૃતિક અને વૈદિક પરિચય છે. “ગાયઃ त्रायन्ते यत्र इति गोत्रम्” — જ્યાં ગાયોનું રક્ષણ થતું, તે ઋષિઓના આશ્રમો ગોત્ર તરીકે ઓળખાયા; અને ત્યારબાદ તે જ ઋષિવંશથી ઉત્પન્ન સંતતિ એ ગોત્રનામે ઓળખાવા લાગી. ગોત્ર માત્ર ઉપનામ કે ઓળખ નથી, પરંતુ મનુષ્યનો ઋષિ-સંબંધ, વેદ-પરંપરા અને ધાર્મિક અધિકાર દર્શાવતું પવિત્ર સંકેત છે. ગોત્ર સાથે પ્રવર, વેદ, શાખા, સૂત્ર, દેવતા વગેરેનો સંસ્મરણ કરવો એ પોતાના મૂળ ઋષિધર્મને યાદ કરવાનું સાધન છે.

પ્રવરનો અર્થ “શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ” એવો થાય છે. મૂળ ગોત્રપ્રવર્તક ઋષિ પછી જે મહાન ઋષિઓએ તે પરંપરાને તેજસ્વી બનાવી, તેઓ પ્રવર કહેવાયા. તેથી જ ગોત્રોચ્ચારમાં ગોત્ર સાથે પ્રવરનું પણ ઉચ્ચારણ આવશ્યક ગણાયું છે. સગોત્ર અને સપ્રવર લગ્નનો નિષેધ વંશની શુદ્ધતા અને સંતાનની શક્તિ જાળવવા માટે કરવામાં આવ્યો છે.

પ્રત્યેક બ્રાહ્મણ કે વૈદિક પરંપરાવાળાએ પોતાના એકાદશ પરિચયો — ગોત્ર, પ્રવર, વેદ, ઉપવેદ, શાખા, સૂત્ર, છંદ, શિખા, પાદ, દેવતા અને દ્વાર — જાણવું જોઈએ. આ જ પોતાના સ્વધર્મ અને વૈદિક મૂળનો સાચો પરિચય છે. વેદોની શાખા અનુસાર અધ્યયન, મનન, આચરણ અને સ્વશાખાગ્રંથોમાં સત્સંગ કરવો એ જ વૈદિક જીવનનો આધાર છે.

તથા સંપૂર્ણ સચોટ ગોત્રોચ્ચાર

||  गाय:त्रायन्ते यत्र इति गौत्रम्  ||

પ્રત્યેક ઋષિના આશ્રમમાં ગાયોના રક્ષણાર્થે ગાયોના સમૂહના વાડા હતા જેને “ગૌત્ર” કહેતા. તેને ગોષ્ઠ અથવા “ગોઠો” પણ કહે છે. આમ આગળ જતાં તે ઋષિના વંશજો પણ તે ગૌત્રથી ઓળખાવા લાગ્યા જેમકે વશિષ્ઠ ઋષિના વંશજ “વશિષ્ઠ-ગૌત્રના” કહેવાયા.

 ગોત્રોચ્ચાર

(તમે જો ઉ.દા. ભારદ્વાજ ગોત્રના હોવ તો) “ભારદ્વાજ” માત્ર બોલવાને ગોત્રોચ્ચાર ન કહેવાય, માટે જ ગોત્ર સાથે પ્રવર, વેદ, શાખા, પિતા, રાશી અને છેલ્લે તમારું નામ પણ આવે [ યાદ રહે, જેમ સગોત્રે લગ્ન ન થાય એમ સપ્રવરે પણ લગ્ન  વર્જિત છે ]

भारद्वाज गोत्रोत्पन्नोहम्
भारद्वाज आंगिरस बार्हस्पत्य त्रिप्रवरान्वितोहम्
शुक्ल यजुर्वेद आन्तर्गतो
वाजसनेयी माध्यन्दिन शाखाध्यायी
जानी बाळकृष्ण आत्मज: / तस्य पुत्र:
मेष नाम राशि:
अनुप कुमार शर्मा
ગોત્ર
भारद्वाज गोत्रोत्पन्नोहम् 
હું ભારદ્વાજ ગોત્રમાં ઉત્પન્ન થયેલો
પ્રવર 
भारद्वाज आंगिरस बार्हस्पत्य त्रिप्रवरान्वितोहम् 
ભારદ્વાજ, આંગિરસ, અને બાર્હસ્પત્ય એમ ત્રણે પ્રવરો (પ્રવર્તકમાં) નો
વેદ
शुक्ल यजुर्वेद आन्तर्गतो
શુક્લ યજુર્વેદની અંદર
શાખા
वाजसनेयी माध्यन्दिन शाखाध्यायी
વાજસનેયી માંધ્યન્દીન શાખાનો અધ્યાયી
પિતા
जानी बाळकृष्ण तस्य पुत्र:
બાળકૃષ્ણ જાનીનો પુત્ર
રાશિ
मेष नाम राशि: 
મેષ નામની રાશી વાળો
નામ 
अनुप कुमार शर्मा
અનુપ કુમાર શર્મા(બ્રાહ્મણ)
[બ્રાહ્મણ  માટે શર્મા, ક્ષત્રીય માટે  વર્મા, વૈશ્ય માટે ગુપ્તા અને શુદ્ર માટે દાસ]

CLICK – DOWNLOAD – Gotra Kuldevi of Samast Brahamans

CLICK – DOWNLOAD – KULDEVI

ગોત્ર-પ્રવર કોષ્ટક [મંજુલ-સ્મરણાંજલિ, કર્મકાંડ-ભાસ્કર, પાથેય, ઔદીચ્ય-સહસ્ત્ર બ્રહ્મસમાજ પરિવાર, વિશ્વકર્મા-પુરાણ]

  ગોત્ર પ્રવર  વેદ શાખા
1 અગસ્ત્ય      
2 અઘમર્ષણ (2) વિશ્વામિત્ર, અઘમર્ષણ    
3 અજના (3) વિશ્વામિત્ર, માધુરવદ, અજ    
4 અત્રિ (3) અત્રિ, વસિષ્ઠ, આપૂર્વાતિથ્ય શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
5 અત્રિકૌશિક (3) આત્રેય, આયાર્યનાસ, શાવાશ્ચ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
6 અયાસ્ય (3) આંગિરસ, શારદ્વત, ગૌતમ    
7 અહ્ભુન      
8 આત્રેય (3) કૃષ્ણાત્રિ, ઉદ્દાલક, , અત્રિ    
    આત્રેય, આર્ચનાનસ, શ્યાવાસ્વ    
9 આર્ષ્ટિષેણ (5) ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, વેદ    
10 ઔદ્વાહક (3) વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ભરદ્વસુ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
11 ઇદમવાહ (3) અગસ્ત્ય, દીર્ઘચ્યુત, ઇદમવાહ    
12 ઇન્દ્રકૌશિક (2) વિશ્વામિત્ર, ઇન્દ્રકૌશિક    
13 ઉતિથ્ય (3) આંગીરસ, ઉતિથ્ય, ગૌતમ    
14 ઉદ્દાલક 3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
15 ઉદ્વાહ 3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
16 ઉપમન્યુ (3) વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ભરદ્વસુ ઋગ્વેદ આશ્વલાયન
17 ઋક્ષ (5) ભારદ્વાજ, આંગીરસ, બાર્હસ્પત્ય, વાંદન, માવનયસ    
18 ઔશનસ (3) ઔશનસ    
19 કપી (3) આંગીરસ, મહિયત્ર, રૂક્ષયસ    
20 કરુણેપાલ (1) કરુણેપાલ    
21 કશક (2) વિશ્વામિત્ર, દેવરાજ    
22 કશ્યપ (3) કશ્યપ, વત્સાર, નૈધ્રુવ ઋગ્વેદ,
યજુર્વેદ,
સામવેદ,
અથર્વવેદ		 શ્રોતિયા,
માધ્યન્દિની
    (3) કશ્યપ, અસિત, દેવલ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) કાશ્યપેય, કુશિક, કૌશિક શુક્લ યજુર્વેદ,
સામવેદ		 માધ્યન્દિની,
કૌશિક
23 કાત્યાયન (3) વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, કિલ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
24 કામકાયનિ (3) વિશ્વામિત્ર, દેવશ્રવસ, દેવતરસ    
25 કાશ્યપ (3) કાશ્યપ, વત્સાર, નૈધ્રુવ સામવેદ કૌથુમીય
26 કુશ્નામી 3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
27 કૃત્સસ (3) કૌત્સ, આંગીરસ, માંધાતા શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
28 કૃષ્ણાત્રિ (3) કૃષ્ણ, અત્રિ, ઉદ્દાલક ઋગ્વેદ આશ્વલાયન
29 કૌન્ડિન્ય (3) વસિષ્ઠ, મેતાવરણ (મીત્રાવરુણ), કૌન્ડિન્ય શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (5) કૌન્ડિન્ય, જૈમિની, કૃશતંતુ, વત્સારણ્ય, વસિષ્ઠ કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈતરીયા
30 કૌમંડ (3) આંગીરસ, ઉતિથ્ય, દીર્ઘતમાસ    
31 કૌશલ્ય (3) વિશ્વામિત્ર, અઘમર્ષણ, મધુચ્છંદસ કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈતરીયા
32 કૌશિક (3) વિશ્વામિત્ર, દેવલ, ઔદલ્ય ઋગ્વેદ આશ્વલાયન
    (3) કૌશિક, અજતિથ્ય, દેવર ઋગ્વેદ,
શુક્લ યજુર્વેદ		 તૈતરીયા, માધ્યન્દિની
    6 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
33 ગર્ગ (5) ગર્ગ, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, જમદગ્ની અથર્વવેદ પિપ્પલાયની
    (4) ગર્ગ, ગાણેય, વત્સભવિષ્ય, કરણ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) આંગીરસ, સૈન્ય, ગાર્ગ્ય    
    6 સામવેદ કૌથુમીય
34 ગોભિલ (3) ગોભિલ, અસિત, દેવલ સામવેદ કૌથુમીય
35 ગૌતમ (3) ગૌતમ, આંગીરસ, શારદ્વત શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) ભારદ્વાજ, આંગીરસ, બાર્હસ્પત્ય સામવેદ કૌથુમીય
      ઋગ્વેદ આશ્વલાયન
36 ચંદ્રાત્રિ (5) પાદભુતક, આત્રેય, આર્ચનાનસ, આતિથ્ય, કાવિરાર    
37 જમદગ્ની      
38 જાતુકર્ણ (3) વસિષ્ઠ, આત્ર, જાતુકર્ણ    
39 દાર્ભવાહ (3) અગસ્ત્ય, દીર્ઘચ્યુત, દાર્ભવાહ    
40 દાલ્ભ્ય (5) દાલ્ભ્ય, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, જમદગ્ની સામવેદ કૌથુમીય
41 ધનંજય (3) વિશ્વામિત્ર, માધુરચ્છંદ, અઘમર્ષણ    
42 નીધ્રુવ (3) કાશ્યપ, વત્સાર, નૈધ્રુવ    
43 પારાશર (3) પારાશર, વસિષ્ઠ, સાંકૃત્ય શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) વસિષ્ઠ, શાર્ક્ય, પારાશર    
44 પુત (3) વિશ્વામિત્ર, કાત્ય, અક્ષિત    
45 પુષણ (3) વિશ્વામિત્ર, દેવરાજ, પુષણ    
46 પુત્રાયદત્ત પિત્રેદત્ત – –
47 પ્રત્ન      
48 બૃહદ્કથા (3) આંગીરસ, બૃહદ્કથા, ગૌતમ    
49 ભારદ્વાજ (3) ભારદ્વાજ, આંગીરસ, બાર્હસ્પત્ય શુક્લ યજુર્વેદ

ઋગ્વેદ

 માધ્યન્દિની

આશ્વલાયન
50 ભાર્ગવ (5) ભૃગુ, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, જમદગ્ની ઋગ્વેદ શાંખાયન , આશ્વલાયન
    6 ઋગ્વેદ આશ્વલાયન
    3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    6 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
51 મિત્રયુવ (3) ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નવાન    
52 મુદ્ગલ (3) આવ,મુદ્ગલ, શ્યાવાસ્વ    
    (4) મુદ્ગલ,  ભાર્ગવ, આમવાન, ભાર્વગચ્યવન યજુર્વેદ, સામવેદ માધ્યન્દિની, કૌથુમીય
53 માંડવ્ય 3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
54 મૌનસ (3) મૌનસ, સહવ્ય સાવય શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
55 યજ્ઞવાહ (3) અગસ્ત્ય, દીર્ઘચ્યુત, યજ્ઞવાહ    
56 યાસ્ક (3) ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નવાન    
57 રૈભ્ય (3) કાશ્યપ, વત્સાર, રૈભ્ય    
58 રાહુગણ (2) આંગીરસ, રાહુગણ,    
59 રૌક્ષક (3) વિશ્વામિત્ર, ગથિત, રૈણ્વ    
60 લેગાક્ષી (3) કાશ્યપ, વત્સાર, વસિષ્ઠ    
61 લોહિત (3) દેવરાજ, લોહિત, અટાટક    
62 વત્સસ (5) વત્સ, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, જમદગ્ની શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    6 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
63 વસિષ્ઠ (3) વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ભરદ્વસુ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) વસિષ્ઠ, નૈપુણ્ય, દેવાગ્નિ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    3 સામવેદ કૌથુમીય
64 વાદ્બૃતક (2) આત્રેય, આર્ચનાનસ    
65 વામદેવ (3) વામદેવ, આંગિરસ,  ગૌતમ    
66 વિશ્વામિત્ર      
67 વેદ (3) ભાર્ગવ, ચ્યવન, આપ્નવાન    
68 વૈન્ય (3) ભાર્ગવ, વૈજય, પર્થ    
69 શારદ્વત (3) શારદ્વત, આંગિરસ,  ગૌતમ    
70 શાંડિલ્ય (3) શાંડિલ્ય, કશ્યપ, અવત્સાર શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) કાશ્યપ, વત્સાર, નૈધ્રુવ    
    (3) શાંડિલ્ય, અસિત, દેવલ સામવેદ કૌથુમીય
71 શુનવ (1) શૌનક    
72 શૌનક (3) શૌનક, શાલિહોત્ર, ગાત્સમદ શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) શુનક, રુરુ, ભાનુમતી શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
    (3) શૌનક, સૌવ, ભાવન કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈતરીયા
    (3) સુનક, રૌરવ, ગૃત્સમદ ઋગ્વેદ એતરીયા
73 શ્વેતામિ 3 શુક્લ યજુર્વેદ માધ્યન્દિની
74 સનાતન      
75 સાનગ      
76 સોમવાહ (3) અગસ્ત્ય, દીર્ઘચ્યુત, સોમવાહ    
77 સુવર્ણ      
78 સોમરાજ (3) આંગીરસ, સોમરાજ, ગૌતમ    

૧૦૮ પ્રચલિત બ્રાહ્મણ ગોત્રોની સંકલિત યાદી

ક્રમગોત્ર
1અગસ્ત્ય
2અત્રિ
3આત્રેય
4આર્ષ્ટિષેણ
5આંગિરસ
6અયાસ્ય
7ઉપમન્યુ
8ઉતથ્ય
9ઔશનસ
10કણ્વ
11કપી
12કપિષ્ઠલ
13કમકાયન
14કરુણેપાલ
15કશ્યપ
16કાત્યાયન
17કૌન્ડિન્ય
18કૌશિક
19કૌત્સ
20કૃત્સ
21કૃતુ
22ગર્ગ
23ગાર્ગ્ય
24ગાલવ
25ગૌતમ
26ગોભિલ
27ચ્યવન
28જમદગ્નિ
29જાબાલિ
30જાતુકર્ણ
31દાલ્ભ્ય
32ધનંજય
33નૈધ્રુવ
34પારાશર
35પુલસ્ત્ય
36પુલહ
37પુષણ
38પૌતમર્ષિ
39બૌધાયન
40બદરાયણ
41બાભ્રવ્ય
42ભારદ્વાજ
43ભાર્ગવ
44ભૃગુ
45મતંગ
46મરીચિ
47મૈત્રેય
48મૌદ્ગલ્ય
49મુદ્ગલ
50માંડવ્ય
51યાસ્ક
52રથિતર
53રાહુગણ
54લૌગાક્ષિ
55લોહિત
56વત્સ
57શ્રીવત્સ
58વસિષ્ઠ
59વામદેવ
60વાધૂલ
61વાધૂલસ
62વિશ્વામિત્ર
63વૈન્ય
64શતામર્ષણ
65શાક્ત્ય
66શાંડિલ્ય
67શાલંકાયન
68શારદ્વત
69શૌનક
70સાંકૃત્ય
71સૌકાલિન
72સોમરાજ
73સોમવાહ
74હરિત
75હારીત
76અલંબાયન
77અગ્નિવેશ્ય
78કાલબોધન
79ગવિષ્ઠિર
80કપિન્જલ
81ધન્વંતરી
82દેવલ
83અસિતદેવલ
84રેણુકાચાર્ય
85શક્તિ
86સંખ્યાયન
87સુપર્ણ
88સૌર્યધ્વજ
89વીતહવ્ય
90ગૃત્સમદ
91અલંબ
92રૈભ્ય
93ઔપમન્યવ
94ગાર્ગેય
95ગૌભિલ્ય
96લોમશ
97સાવર્ણિ
98કપિલ
99મૌન ભાર્ગવ
100સાંખ્યાયન
101દૈવરાત
102ચિકિત્સ
103વતુલ
104રોહિત
105સોમનસ
106ગૌરિવીત
107આવત્સાર
108અજમીઢ

વધારાના ગોત્રો (અન્ય સ્ત્રોતોમાં મળતા)

ક્રમગોત્રપ્રવરવેદશાખા
1હરિત (હારિત)(3) આંગિરસ, અમ્બરીષ, યુવનાશ્વશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
2સૌકાલિન(3) આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય, સૌકાલિનઋગ્વેદઆશ્વલાયન
3ગાલવ(3) વિશ્વામિત્ર, ગાલવ, દેવરાજશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
4દેવલ(3) અસિત, દેવલ, કાશ્યપશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
5અસિતદેવલ(3) અસિત, દેવલ, કાશ્યપશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
6બાક્દલ્ભ્ય (બાકદાલ્ભ્ય)(5) ભૃગુ, ચ્યવન, આપ્નવાન, ઔર્વ, જમદગ્નીસામવેદકૌથુમીય
7માઉદ્ગલ્ય (મૌદ્ગલ્ય)(3) મુદ્ગલ, ભાર્ગવ, ચ્યવનઋગ્વેદઆશ્વલાયન
8કાણ્વ(3) આંગિરસ, અજમીઢ, કાણ્વશુક્લ યજુર્વેદકાણ્વ
9કાત્સ (કૌત્સ)(3) કૌત્સ, આંગિરસ, માંધાતાશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
10મૌદ્ગલ્યાયન(3) મુદ્ગલ, ભાર્ગવ, આમવાનશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
11હારીતાયન(3) હારિત, અમ્બરીષ, યુવનાશ્વયજુર્વેદમાધ્યન્દિની
12જૈમિની(3) જૈમિની, ઉતથ્ય, સાંકૃતિસામવેદકૌથુમીય
13સાંકૃતિ(3) સાંકૃતિ, ગૌરિવીત, સાંકૃત્યશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
14કૌત્સ(3) કૌત્સ, આંગિરસ, માંધાતાશુક્લ યજુર્વેદમાધ્યન્દિની
15બાભ્રવ્ય(3) બાભ્રવ્ય, કાશ્યપ, નૈધ્રુવઋગ્વેદઆશ્વલાયન
16આલંબાયન(3) આલંબાયન, શાલંકાયન, કાશ્યપસામવેદકૌથુમીય
17શાલંકાયન(3) શાલંકાયન, વિશ્વામિત્ર, દેવરાજઋગ્વેદઆશ્વલાયન
18કાપિષ્ઠલ(3) કાશ્યપ, આવત્સાર, નૈધ્રુવકૃષ્ણ યજુર્વેદકાપિષ્ઠલ
19બૌધાયન(3) આંગિરસ, બૌધાયન, ગૌતમકૃષ્ણ યજુર્વેદતૈત્તિરીય
20આપસ્તંબ(3) આંગિરસ, આપસ્તંબ, ગૌતમકૃષ્ણ યજુર્વેદતૈત્તિરીય

દરેક બ્રાહ્મણને આ ૧૧ બાબતો જાણવી જોઈએ

સનાતન ધર્મના દરેક અનુયાયીને નીચેના ૧૧ (અગિયાર) મુદ્દાઓ દ્વારા તેમના કુટુંબના વંશની સંપૂર્ણ વિગતો જાણવી જોઈએ:

[૧] ગોત્ર.
[૨] પ્રવર.
[૩] વેદ.
[૪] ઉપવેદ.
[૫] શાખા.
[૬] સૂત્ર.
[૭] છંદ.
[૮] શિખા.
[૯] પદ.
[૧૦] દેવતા.
[૧૧] દ્વાર.

[૧] ગોત્ર –

ગોત્ર એટલે વ્યક્તિ કયા ઋષિકુલનો છે અથવા કયા ઋષિકુલમાં તેનો જન્મ થયો હતો. વ્યક્તિના વંશનું ગોત્ર તે સ્થાન પરથી ઉદ્ભવે છે જ્યાંથી તેનો વંશ ઉદ્ભવ્યો છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે આપણે કોઈને કોઈ ઋષિના વંશજ છીએ. આમ, જે કોઈ પણ ઋષિમાંથી ઉદ્ભવ્યો છે તે તે ઋષિના વંશજ હોવાનું કહેવાય છે. આ ગોત્રોના મૂળ ઋષિઓ – વિશ્વામિત્ર, જમદગ્નિ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ, અત્રિ, વશિષ્ઠ, કશ્યપ – અને આઠમા ઋષિ અગસ્ત્યના વંશજો – ને ગોત્ર કહેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ થાય કે જે વ્યક્તિનું ગોત્ર ભારદ્વાજ છે, તેના પૂર્વજ ઋષિ ભારદ્વાજ હતા, અને તે વ્યક્તિ આ ઋષિના વંશજ છે. આ ગોત્રો અનુસાર એકમો વિભાજિત કરવામાં આવે છે. આમ, સમય જતાં બ્રાહ્મણોની સંખ્યા વધતી ગઈ, વિભાગો અને શાખાઓ બનતી ગઈ. આ રીતે, આ સાત ઋષિઓ પછી, તેમના વંશજોના વિદ્વાન ઋષિઓના નામ પરથી અન્ય ગોત્રોનું નામકરણ કરવામાં આવ્યું. ઉદાહરણ તરીકે, પરાશર ગોત્ર વશિષ્ઠ ગોત્રનું છે.

[2] પ્રવર –
પ્રવરનો અર્થ “ઉત્તમ” થાય છે. તમારા વંશના પૂર્વજો અને મહાન ઋષિઓને પ્રવર કહેવામાં આવે છે. ઋષિ કુળમાં તેમની અનુકરણીય સિદ્ધિઓના આધારે ગોત્રની સ્થાપના કરનારા મૂળ ઋષિઓના અનુગામી જે લોકો થાય છે તેમને તે ગોત્રના પ્રવર કહેવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે તમારા કુળમાં, ગોત્રની સ્થાપના કરનાર મૂળ ઋષિ પછી, ત્રણ કે પાંચ અન્ય ઋષિઓ પણ ખાસ કરીને મહાન બન્યા.


[3] વેદ –
વેદોના દર્શનથી ઋષિઓને લાભ થયો છે, અને તેમને સાંભળીને તેઓ કંઠસ્થ થયા છે. આ વેદોનો જે ભાગ તેમને ઉપદેશ આપનારા ઋષિઓ, ગોત્ર બનાવનારા ઋષિઓ દ્વારા અભ્યાસ, શિક્ષણ, પ્રચાર વગેરે કરવામાં આવ્યો છે તે સાચવવાની જવાબદારી તેમના વંશજો પર આવે છે. તેથી, તેમના પૂર્વજો જે વેદ જાણતા હતા તે વેદ અનુસાર તેમને વેદભ્યાસી કહેવામાં આવે છે. દરેકનો પોતાનો ચોક્કસ વેદ હોય છે. જેનો તે અભ્યાસ કરે છે અને શીખવે છે.


[4] ઉપવેદ –
દરેક વેદ સાથે સંકળાયેલ ચોક્કસ ઉપવેદ પણ જાણવો જોઈએ.


[5] શાખા –
વેદોના વિસ્તરણ સાથે, ઋષિઓએ દરેક ગોત્ર માટે વેદનો અભ્યાસ કરવાની પરંપરા સ્થાપિત કરી. સમય જતાં, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ તેના ગોત્ર માટે નિર્ધારિત વેદનો અભ્યાસ કરવામાં અસમર્થ બન્યો, ત્યારે ઋષિઓએ વૈદિક પરંપરાને જીવંત રાખવા માટે શાખાઓની રચના કરી. આનાથી દરેક ગોત્ર માટે વેદની શાખાનો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરવો ફરજિયાત બન્યો. આમ, તેઓએ જે શાખાનો અભ્યાસ કર્યો હતો તે વેદની શાખાના નામથી ઓળખાતી હતી.


[6] સૂત્ર –
દરેક વેદમાં બે પ્રકારના સૂત્રો છે: શ્રૌત સૂત્ર અને ગ્રહ્ય સૂત્ર. ઉદાહરણ તરીકે, શુક્લ યજુર્વેદમાં કાત્યાયન શ્રૌત સૂત્ર અને પરાસ્કર ગ્રહ્ય સૂત્ર છે.


[7] ચંડ –
આ મુજબ, દરેક બ્રાહ્મણે પોતાની પરંપરાગત શાખાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. માપનું જ્ઞાન પણ જરૂરી છે.


[8] શિખા –
પોતાના પરિવારની પરંપરા અનુસાર, શિખાને ઘડિયાળની દિશામાં અથવા ઘડિયાળની વિરુદ્ધ દિશામાં બાંધવાની પરંપરાને શિખા કહેવામાં આવે છે.


[9] પદ –
લોકો તેમના ગોત્ર અનુસાર પગ ધોવે છે. આ તેમની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે સ્થાપિત નિયમ પણ છે. બ્રાહ્મણો પહેલા તેમનો ડાબો પગ ધોવે છે, જ્યારે અન્ય ગોત્રોના લોકો પહેલા તેમનો જમણો પગ ધોવે છે; આને પદ કહેવામાં આવે છે.
[૧૦] દેવતા –
જેઓ દરેક વેદ અથવા શાખાનો પાઠ કરે છે અથવા પાઠ કરે છે તેઓ વેદની તે શાખાના ચોક્કસ દેવતાની પૂજા કરે છે. તે દેવતા તેમના પરિવારના દેવતા છે, જે વિષ્ણુ, શિવ, દુર્ગા, સૂર્ય વગેરે દેવતાઓમાંના એક છે.


[૧૧] દ્વાર –
અધ્વર્યુ (યજ્ઞ કરનાર) જે દિશામાંથી યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ કરે છે અથવા બેસે છે તે દિશા અથવા દરવાજો તે ગોત્રના સભ્યો માટે દરવાજો અથવા દિશા છે. એવું કહેવાય છે.
શ્રોતા સ્માર્ત આપણી મૂળ વૈદિક પરંપરા છે.


શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત વગેરે જેવા ઇષ્ટદેવ પ્રાથમિકતા દર્શાવે છે, પરંતુ સ્વધર્મ ફક્ત સ્વશાખામાં છે, ઇષ્ટ પાંચમાંથી એક હોઈ શકે છે, પરંતુ પરંપરા સ્માર્ત છે જે મૂળ વૈદિક છે. હિન્દુઓ સંપ્રદાય, સંપ્રદાયવાદ વગેરેમાં ફસાઈને વિભાજિત થઈ ગયા છે. સ્માર્ત દરેકને જૂઠા બનાવે છે. સ્વશાખાના ગ્રંથો પરના પ્રવચનો, અર્થઘટન અને વિવરણ વાંચવું, ચિંતન કરવું, વિચારવું, વર્તન કરવું અને સાંભળવું એ સત્સંગ છે. સનાતન સંસ્કૃતિના ચાર પીઠો મૂળ વૈદિક પીઠો છે, તે ફક્ત શંકર પીઠો નથી, તે મૂળ વૈદિક પીઠો છે, આ ચાર પીઠો આપણા મુખ્ય પ્રવાહ છે, આપણે બધા તેમની શાખાઓ છીએ.

પ્રમાણભૂત સંદર્ભ ગ્રંથો

  • પ્રવરમંજરી (પુરુષોત્તમ પંડિત)
  • ગોત્રપ્રવરનિબંધ
  • આશ્વલાયન ગૃહ્યસૂત્ર
  • આપસ્તંબ ગૃહ્યસૂત્ર
  • બૌધાયન ગૃહ્યસૂત્ર
  • કાત્યાયન શ્રૌતસૂત્ર
  • P. V. Kane — History of Dharmaśāstra (Vol. II, Part I)
  • Gotras and Pravaras
  • The Cultural Heritage of India
પૂજામાં પોતાનો કંઠસ્થ કરેલો સંપૂર્ણ અને સચોટ ગોત્રોચ્ચાર કરો. સગોત્રે અને સપ્રવરમાં થતા લગ્ન ટાળી પ્રજા નબળી ઉત્પન્ન થતા અટકાવો. પોતાના લીધેલા જન્મનું પ્રયોજન પોતાના વેદની શાખાના સુકતોના મૂળમાં શોધી કાઢો.

24 thoughts on “ગોત્ર-પ્રવર કોષ્ટક”

  5. અમારા સગામાં ચીભડીયા જોષી છે, તેઓનું ગોત્ર વત્સસ છે. કૂળદેવી વિષે કોઇ માહિતી નથી. ચીભડીયા જોષી વિશે જે કાંઇ માહિતી હોય તે મહેરબાની કરીને જણાવશોજી.

    Like

    જવાબ આપો

  6. ખૂબ સુંદર અત્યંત ઉપયોગી અને વિસ્તૃત માહિતી બદ્દલ ખૂબ ખૂબ આભાર તપોધન બ્રાહ્મણના દધિચી પ્રવર શાખા વિશે માહિતી આપશો એવી નમ્ર વિનંતી છે.
    9998817499

    Like

    જવાબ આપો

    • “શ્રીમાળી સોની” સમાજમાં એક જ નિશ્ચિત ગોત્ર નથી હોતું, કારણ કે ગોત્ર ઋષિ આધારિત હોય છે અને દરેક કુટુંબ (વંશ) પ્રમાણે અલગ અલગ હોય શકે છે. શ્રીમાળી સોનીઓમાં સામાન્ય રીતે નીચેના ગોત્રો જોવા મળે છે:
      કૌશિક (Vishwamitra ઋષિ પરથી)
      કશ્યપ (Kashyapa ઋષિ પરથી)
      વશિષ્ઠ (Vashistha ઋષિ પરથી)
      ભારદ્વાજ (Bharadwaja ઋષિ પરથી)
      ગર્ગ (Garga ઋષિ પરથી)

      એટલે “શ્રીમાળી સોની” માટે કોઈ એક કોમન ગોત્ર નથી — ગોત્ર હંમેશા તમારા પોતાના કુટુંબની વંશપરંપરા મુજબ નક્કી થાય છે.
      સાચું ગોત્ર જાણવા માટે:
      બારોટના ચોપડા
      જૂની જન્મકુંડળી
      પરિવારના વડીલો
      આ સૌથી વિશ્વસનીય સ્ત્રોત છે.

      નિષ્કર્ષ:
      “શ્રીમાળી સોની” એક જાતિ (community) છે, જ્યારે ગોત્ર વ્યક્તિગત વંશ સાથે જોડાયેલું હોવાથી તે અલગ અલગ હોઈ શકે છે.

      Like

      જવાબ આપો

  10. મારું ગૌત્ર ભાનુમતી છે તેવું મને અમુક વડીલબંધુ અને બીજા પ્રકાશિત ચોપાનિયા દ્વારા જાણવા મળ્યું , પણ મને હજુ સંતોષ નથી થયો. અમે પિઠવા ( લુહાર સુથાર વિશ્ર્વકર્મા પુત્ર ) છીએ તેવું બારોટ ના ચોપડે લખેલ છે પણ ગૌત્ર માટે હજુ પણ મૂંઝવણ છે. વિનંતી છે કે આ બાબતે સચોટ જાણકારી આપશો.
    આભાર સહ,
    આનંદ પંચાલ

    Like

    જવાબ આપો

    • તમારા બારોટના ચોપડામાં:
      Vashistha ગોત્ર
      કેટલીક જગ્યાએ:
      Parashara ગોત્ર
      આનો અર્થ: બંને ગોત્ર વિરોધાભાસ નથી. કારણ કે પરાશર ઋષિ = વશિષ્ઠ ઋષિના પૌત્ર (વંશ આગળ વધે છે).
      એટલે: તમારું મૂળ ગોત્ર “વશિષ્ઠ” છે, અને “પરાશર” તેની ઉપશાખા (descendant lineage).

      તમારા વંશની માહિતી મુજબ તમે સુથાર સમાજના છો અને બારોટના ચોપડામાં તમારું ઋષિ ગોત્ર Vashistha દર્શાવાયેલ છે, જ્યારે કેટલીક જગ્યાએ Parashara ગોત્રનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે, જે બંને વિરોધાભાસી નથી કારણ કે પરાશર ઋષિ વશિષ્ઠ ઋષિના વંશજ છે. તમારા પૂર્વજો આશરે ૮૦૦ વર્ષ પહેલાં Nimbajમાંથી સ્થળાંતર કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા હોવાનું જાણવા મળે છે. મૂળ રીતે તમારી કુલદેવી નિંબજની ભૂઆલ માતા હતી, જ્યારે બારોટના ચોપડામાં સાહર માતાનો પણ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. ત્યારબાદ સમય સાથે મેવાસામાં દૈવી સ્વપ્ન દ્વારા Momai Mataનું પ્રાગટ્ય થયું અને તેમને પણ કુલદેવી તરીકે માનવામાં આવવા લાગી. આથી સમજવું જોઈએ કે કુલદેવીમાં ફેરફાર નહીં પરંતુ પ્રગટતા અને પરંપરાનો વિકાસ થયો છે. એટલે તમારા માટે મૂળ કુલદેવી તરીકે ભૂઆલ માતાનું સ્મરણ, વંશપરંપરા મુજબ સાહર માતાનો માન અને વર્તમાન ભક્તિરૂપે મોમાઈ માતાની ઉપાસના — આ ત્રણેનું સમન્વય જ સાચી પરંપરા ગણાય.

      Like

      જવાબ આપો

  11. અમારું ઋષિ ગોત્ર બારોટ ના ચોપડે વશિષ્ઠ અને કુલ દેવી સાહરમાતા લખેલું છે અમુક જગ્યાએ પારસર ઋષિ અને કુળદેવી ભૂઆલ માતા નીંબજ વાળા છે અમારા પૂર્વજ ૮/૦વર્ષ પહેલાં નિંબજ રાજસ્થાન હતું પણ હવે અમારે કુળદેવી વિશે શું જાણવું કેવી રીતે જાણવું તે જણાવશો.અમો વંશ સુથાર છીએ

    Like

    જવાબ આપો

    • મારું નામ રાજેશ રજનીકાંત દામાણી મારા પાપા નું નામ રજનીકાંત તારાચંદભાઈ દામાણી અને પરદાદા નું પીતાંબર દામાણી અમે વિંછીયા ચોટીલા ના પાસે આવેલ મૂળ ગામ હતું અને મેવાસા માં મોમાઈ માં નું મંદિર છે જે અમારા કુળદેવી છે અમારા દાદા ને સપના માં આવેલ હું અહીંયા છું મને બહાર કાઢી ને મંદિર બાંધો ત્યાર થી મોમાઈ માં દામાણી કુલ ન કુળદેવી છે હજી કાય માહિતી હોય તોહ આપો વિગત્વર

      Like

      જવાબ આપો

      • તમારો વંશ “દામાણી” કુટુંબનો છે, જે સામાન્ય રીતે ગુજરાતમાં વાણીયા / લોઢા / મહાજન પરંપરા સાથે જોડાયેલો હોય છે. Chotila વિસ્તાર ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને શક્તિ ઉપાસના માટે પ્રખ્યાત છે.

        મોમાઈ માતા વિશે સંક્ષિપ્ત માહિતી
        મોમાઈ માતા મુખ્યત્વે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં પૂજાય છે.
        તેમને શક્તિ સ્વરૂપ (દુર્ગા માતાનું રૂપ) માનવામાં આવે છે.
        વેપારી અને યાત્રિક સમુદાયોમાં વિશેષ શ્રદ્ધા
        રક્ષા, સમૃદ્ધિ અને માર્ગદર્શન માટે પ્રાર્થના થાય છે.

        કુલદેવી તરીકે મોમાઈ માતા, આશાપુરા માતા અથવા અન્ય શક્તિ સ્વરૂપો હોય છે
        કુટુંબ પ્રમાણે અલગ-અલગ પરંપરા બની શકે.

        Like

    • ઇલાવત ગોત્ર પ્રાચીન ઋષિ પરંપરાથી જોડાયેલું માનવામાં આવે છે અને “ઇલા”ના વંશજ તરીકે તેની ઓળખ થાય છે, તેથી આ ગોત્ર ધરાવનારાઓને વૈદિક ઋષિવંશની પરંપરા સાથે જોડાયેલા માનવામાં આવે છે. ગોત્રનો મુખ્ય હેતુ વંશ પરંપરા જાળવવાનો અને લગ્નમાં સમાન ગોત્ર ટાળવાનો છે. તમારી કુળદેવી ચામુંડા માતા શક્તિનું ઉગ્ર અને રક્ષાકારક સ્વરૂપ છે, જે દુષ્ટ શક્તિઓનો નાશ કરીને પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે. ચંડ અને મુંડ નામના અસુરોના સંહારથી દેવીને “ચામુંડા” નામ મળ્યું હતું, અને તે દુર્ગાનું જ એક શક્તિશાળી રૂપ માનવામાં આવે છે. આવી પરંપરામાં કુળદેવીની ઉપાસના કુટુંબની સુરક્ષા, સમૃદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક શક્તિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.

      Like

      જવાબ આપો

Leave a comment